จุดมุ่งหมาย เพื่อศึกษาถึงบทบาทความสำคัญของหัวเมืองคูขันธ์ สังฆะ และสุรินทร์ ระหว่างพ.ศ.2302-2450 ที่มีต่อหัวเมืองอื่นๆ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ วิธีการวิจัย ศึกษาจากเอกสาร ผลการวิจัย หัวเมืองคูขันธ์ สังฆะและสุรินทร์เป็นเมืองชายขอบด้านติดกับเขมรที่มีลักษณะเด่นกว่าหัวเมืองอื่นๆ เพราะเป็นเมืองที่ตั้งอยู่ระหว่างเมืองนครราชสีมา เวียงจันทร์และราชอาณาจักรเขมร เมื่อภายหลังกบฎเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์ ใน พ.ศ.2369 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น หัวเมืองคูขันธ์ สังฆะ และสุรินทร์ ได้รับการสำรวจสำมะโนครัวพลเมือง เพื่อเป็นแหล่งอาหารและกำลังเพื่อขยายอิทธิพลสู่เขมร ตลอดจนอีสานเหนือและในที่สุดหลังสงครามก็ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นเมืองขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ ในระยะที่มหาอำนาจตะวันตกได้ดำเนินนโยบายแผ่อิทธิพลและขยายอำนาจทางการเมืองเข้ามายังประเทศไทยฝรั่งที่เข้ามาทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยทำให้รัฐบาลเริ่มหวั่นวิตกอย่างมากว่าอาจจะต้องสูญเสียอำนาจในการปกครองเหนือดินแดนทางภาคนี้ไป ดังนั้นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงปรับปรุงการปกครองเหนือดินแดนทางภาคนี้ให้รัดกุมยิ่งขึ้นในปี พ.ศ.2433 และในปี พ.ศ.2434 ได้มีการส่งข้าหลวงไปประจำในส่วนแรกของหัวเมืองลาวกาว คือหัวเมืองเขมรป่าดง อันทำให้เห็นความสำคัญของเมืองคูขันธ์ สังฆะ และสุรินทร์ในเรื่องการค้าขายกับเขมรและไปสู่อีสานตอนกลาง ตลอดจนไปสู่อีสานเหนือผ่านไปนครราชสีมาและสิ้นสุดปลายทางที่กรุงเทพฯ หัวเมืองเขมรป่าดงยังคอยรายงานความเคลื่อนไหวของมหาอำนาจ ตลอดจนการรักษาอำนาจในเขมรด้วย และยังใช้เป็นทางผ่านในการลำเลียงบรรณาการสู่กรุงเทพฯ อีกทางหนึ่งด้วย