การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อใช้แนวคิดเกี่ยวกับวิถีทางสู่การเปลี่ยนแปลงของ Alan Roger และการพัฒนาโครงการการศึกษานอกระบบโรงเรียน ในการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนด้านการจัดการขยะมูลฝอย ประชากรในการศึกษา คือ ชุมชนที่มีการดำเนินการด้านการจัดการขยะมูลฝอยรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง ซึ่งใช้วิธีการเลือกแบบเจาะจง เลือกเป็นพื้นที่ศึกษานำร่อง 5 ชุมชน ได้แก่ ชุมชนวัดกลาง เขตบางกะปิ กรุงเทพมหานคร ชุมชนดอนแก้วอำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ ชุมชนบรมไตรโลกนาถ 21 และชุมชนพันปี อำเภอเมืองพิษณุโลกชุมชนตำบลช่อแฮ อำเภอเมืองแพร่ และชุมชนเป้าหมายที่ใช้ศึกษาแบบเจาะลึก 1 ชุมชน คือชุมชนตำบลร่องฟอง อำเภอเมืองแพร่ การวิจัยแบ่งออกเป็น 3 ระยะคือ ระยะแรก ศึกษาชุมชนนำร่อง 5 ชุมชน ด้านการดำเนินการจัดการขยะมูลฝอยในประเด็นเกี่ยวกับวิถีทางสู่การเปลี่ยนแปลงตามแนวคิดของ Alan Roger การจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนและการมีส่วนร่วมของชุมชนระยะที่สองเป็นการนำผลการศึกษาจากชุมชนนำร่องมาประยุกต์ใช้ในชุมชนเป้าหมายและระยะที่สามเป็นการพัฒนาโครงการทางการศึกษานอกระบบโรงเรียนด้านการจัดการขยะมูลฝอยและการปฏิบัติในชุมชนเป้าหมาย การวิจัยทั้ง 3 ระยะใช้การวิจัยเชิงคุณภาพเป็นหลัก และการวิจัยเชิงปริมาณประกอบเครื่องมือในการเก็บรวบรวมข้อมูลประกอบด้วย ประเด็นในการจัดสนทนากลุ่มแบบสอบถามข้อมูลระดับครัวเรือน กรอบในการสังเกตและแบบบันทึกภาคสนาม และแบบสรุปข้อมูลทุติยภูมิ ผลการวิจัย 1. การดำเนินงานด้านการจัดการขยะมูลฝอยของชุมชนนำร่อง 5 ชุมชน มีความแตกต่างกันเป็น 4 รูปแบบ คือ 1) the technocratic route to development 2) Late decision-makingin the development route 3) A dynamic change process 4) The bureaucratic routeto development ใน 5 ชุมชน มีการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนด้านการจัดการขยะมูลฝอย 4 ชุมชนอีก 1 ชุมชนไม่มีการจัดและมีเพียง 1 ชุมชน ที่มีการพัฒนาโครงการอย่างเป็นระบบ และการมีส่วนร่วมของชุมชน ทั้ง 5 ชุมชน มีสภาพทั้งที่เหมือนกันและแตกต่างกันในด้านมิติและบริบทของการมีส่วนร่วม 2. การนำผลระยะที่ 1 มาประยุกต์ใช้ในระยะที่ 2 ผลการจัดประชุมเวทีประชาคมตำบลเป้าหมาย ชุมชนมีมติเลือกวิถีทางสู่การเปลี่ยนแปลงในการดำเนินงานจัดการขยะมูลฝอยแบบEarly decision-making in the development route ซึ่งประกอบด้วยขั้นตอนต่าง ๆ คือสภาพที่เป็นอยู่ การตระหนักในปัญหาและโอกาส การตัดสินใจ การให้ความรู้ ฝึกอบรม เพิ่มทักษะการปฏิบัติและการเปลี่ยนแปลงที่ต้องการ 3. การพัฒนาโครงการทางการศึกษานอกระบบโรงเรียน ใช้ชื่อว่า โครงการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ด้านการจัดการขยะมูลฝอยของตำบลร่องฟอง แบ่งเป็น 3 ขั้นตอนรูปธรรมของการดำเนินงานด้านการจัดการขยะมูลฝอยตามวิธีทางสู่การเปลี่ยนแปลงที่ชุมชนเลือกในระยะที่ 2 และเริ่มดำเนินการจนเกิดผลการปฏิบัติในระยะที่ 3 ประกอบด้วย 1) สภาพที่เป็นอยู่คือ มีปัญหาขยะมูลฝอย 2) สร้างความตระหนักในปัญหาและโอกาสโดยการประชุมสัญจรรายหมู่บ้านและการจัดประชุมประชาคมตำบล 3) ตัดสินใจเลือกวิถีทางสู่การเปลี่ยนแปลงโดยใช้มติที่ประชุม4) จัดการให้ความรู้โดยโครงการฝึกอบรม 5) การลงมือปฏิบัติของประชาชนโดยคัดแยกขยะมูลฝอยระดับครัวเรือน 6) การเปลี่ยนแปลงที่ต้องการคือ กลุ่มเป้าหมายเข้าใจและปฏิบัติได้ถูกต้องด้านการจัดการขยะมูลฝอย ปริมาณขยะลดลง และมีการขยายผลไปสู่ประชาชนทั่วไปในชุมชน