“ อ่าข่า “ ( akha ) เป็นชาติพันธุ์กลุ่มหนึ่ง ที่อาศัยอยู่ในเขตภาคเหนือตอนบนของประเทศไทยตั้งชุมชนอยู่เหนือระดับน้ำทะเล 500 เมตรขึ้นไป ในพื้นที่ 5 จังหวัดคือ เชียงราย เชียงใหม่ ลำปาง แพร่ ตาก เป็นชาติพันธุ์ชาวเขาไทยที่มีประชากรอันดับ 4 จากจำนวน 9 เผ่าทั้งหมด โดยมีจังหวัดเชียงรายมีประชากรอาข่าอาศัยอยู่มากที่สุด “ ภาษา “ อ่าข่ามีภาษาที่ใช้ในการสื่อสารเป็นของตนเองและจัดให้อยู่ในกลุ่มภาษาพูดของ ธิเบต – พม่า แต่ไม่มีภาษาเขียน แต่ตำนานอ่าข่าเล่าว่าตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษเคยมีภาษาเขียนของอ่าข่า โดยเขียนใส่ไว้ในหนังควาย แต่เมื่อเกิดศึกความไม่สงบบรรพบุรุษอ่าข่าได้ตกลงต้มหนังควายกินและให้จำจดตัวอักษรไว้ในสมองจึงทำให้ภาษาเขียนสูญไป แต่ปัจจุบันอ่าข่าได้พัฒนาภาษาเขียนโดยใช้ตัวอักษรโรมันเพื่อใช้ในการเขียนสื่อสารแล้ว และจากการที่ไม่มีอักษรเขียนนี้เอง ทำให้อ่าข่า มีการสืบสานพิธีกรรม ประเพณีโดยใช้ความจำต่อๆ กันมายาวนานกว่า 2,700 ปี “ ความเชื่อ “ อ่าข่าเป็นกลุ่มชาวเขาที่มีการประกอบพิธีกรรม ประเพณี เยอะที่สุดในบรรดา 9 เผ่า โดยพิธีกรรมประเพณี ถือเป็นเครื่องมือในการดำเนินชีวิตประจำวัน ซึ่งพิธีกรรม ประเพณีมีความเอื้อต่อการปลูกพืชพันธุ์ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ การปกครอง สุขอนามัย และการอยู่ร่วมของมนุษย์อย่างสมดุลจากอดีตมาจนปัจจุบัน “ สถานการณ์ท่องเที่ยว “ จากการที่ชนเผ่าอ่าข่า ซึ่งเป็นชาติพันธุ์ที่มีวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ ภาษา การแต่งกาย ความเชื่อ มีความแตกต่างจากบุคคลทั่วไป จึงทำให้เป็นที่สนใจของชนกลุ่มอื่นแต่กระบวนการจัดการท่องเที่ยวที่ผ่านมาโดยชนเผ่ายังไม่เคยมีมา และเป็นฝ่ายรับไม่มีส่วนร่วมจัดการท่องเที่ยว เป็นเหตุทำให้นักท่องเที่ยวได้รับข้อมูลต่างๆ ไม่เพียงพอหรือมีความคลาดเคลื่อน ก่อให้เกิดความเข้าใจที่ไม่เป็นคุณต่ออ่าข่า นำไปสู่ความเข้าใจผิดต่อชาติพันธุ์ในที่สุด ดังนั้นโครงการวิจัย “ เสริมสร้างศักยภาพการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมอ่าข่า “ ดำเนินการโดยสมาคมเพื่อการศึกษาและวัฒนธรรมชาวอ่าข่า เชียงราย ภายใต้การสนับสนุนจาก สกว. ซึ่งในช่วงระยะหนึ่งทางสมาคมฯ ได้ทำกิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมอ่าข่าร่วมกับชุมชน แต่ภายหลังการทำกิจกรรมท่องเที่ยวพบว่า กระแสการหลั่งไหลวัฒนธรรม ความเชื่อใหม่ เข้าสู่ชุมชนรวดเร็ว ก่อให้เกิดการแย่งชิงทรัพยากร การสูญเสียภูมิปัญญา เด็ก เยาวชนขาดความรู้ความเข้าใจในวัฒนธรรมวิถีชีวิต พิธีกรรม ประเพณี ด้วยเหตุปัจจัยส่วนหนึ่งนี้ สมาคมชาวอ่าข่าฯ เชียงราย จึงทำโครงการวิจัยนี้ขึ้น เพื่อช่วยแก้ไขปัญหา และแสวงหารูปแบบการพัฒนาอ่าข่า ให้มีความเข้มแข็งยั่งยืน โดยใช้มิติภูมิปัญญาพิธีกรรมประเพณี เป็นเครื่องมือพัฒนาท้องถิ่น และสร้างเศรษฐกิจชุมชนควบคู่กันไป ซึ่งโครงการวิจัยดังกล่าวแบ่งออกเป็น 2 ระยะคือ ระยะที่ 1 ( ตุลาคม 2542 – กันยายน 2543 ) การวิจัยมุ่งเน้นประเด็นรวบรวม และเก็บข้อมูลพิธีกรรมประเพณี ในรอบปีของชาวอ่าข่าโดยทำการศึกษาวิเคราะห์ความเชื่อที่เป็น องค์ความรู้ภูมิปัญญา ที่มีอยู่กับพิธีกรรมประเพณี ที่อ่าข่าได้ใช้ปฏิบัติสืบกันมา โดยเน้นการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของพิธีกรรม ประเพณี ในรอบปี เชิงนิเวศน์สิ่งแวดล้อม ( ป่า ดิน น้ำ สัตว์ป่า ) เชิงวัฒนธรรม และเชิงความสัมพันธ์ต่อมนุษย์ โดยศึกษาข้อห้าม ข้อปฏิบัติ คำสอน กับกลุ่มบุคคลเป้าหมาย ที่มีตำแหน่งทางสังคมวัฒนธรม ของชุมชนอ่าข่า คือ เจ่วมา ( Dzoeq ma ) พี้มา ( Pil ma ) หน่าเง่อ ( Naq ngeuq ) จิมา ( Civq ma ) ขะมา ( Qav ma ) และผู้ทรงคุณวุฒิ โดยใช้วิธีการสัมภาษณ์เจาะลึก ศึกษาที่มา กรสังเกตแบบมีส่วนร่วมของการประกอบพิธี การประชุมสังเคราะห์เนื้อหา ทั้งกลุ่มเล็ก กลุ่มใหญ่ และทำการเขียนบันทึก ถ่ายภาพนิ่ง วีดีโอ เพื่อเตรียมการจัดทำ เป็นคู่มือในการให้การศึกษา เรียนรู้ แก่เด็ก เยาวชน และผู้มาท่องเที่ยว ตลอดจนผู้สนใจทั่วไป ระยะที่ 2 ( สิงหาคม 2544 – กันยายน 2545 ) การวิจัยเน้นกระบวนการพัฒนารูปแบบจัดการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมอ่าข่า ติดตามประเมินผลงานวิจัย เนื่องจากการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมอ่าข่าจะเป็นการส่งเสริมรณรงค์ให้ความรู้ข้อมูลเกี่ยวกับพิธีกรรม ประเพณีที่ถูกต้องกับผู้มาท่องเที่ยวแล้ว ยังเป็นการส่งเสริมให้เด็ก เยาวชน ได้รับการเรียนรู้พิธีกรรมประเพณี จากสื่อคู่มือที่ได้จัดทำขึ้น อันเป็นการสืบสานพิธีกรรมประเพณีและชาติพันธุ์ สร้างจิตสำนึกการใช้ทรัพยากรอย่างรู้ค่าสมดุลกับธรรมชาติ และเหมาะสมกับกาลสมัย ความเป็นชาติพันธุ์ จะเป็นจุดเด่นด้านเอกลักษณ์ ที่ช่วยเสริมสร้างรายได้ ทางเศรษฐกิจชุมชน และชาติไทยโดยองค์รวม รวมทั้งการสร้างความเข้าใจร่วม ระหว่างชาติพันธุ์อื่นๆ โดยสื่อ ข้อ มูล ที่เกิดจากการวิจัยทั้งหมด จะเป็นทรัพย์สินทางปัญญาที่มีคุณค่าของเผ่าอ่าข่า และของชาติ ถือ เป็นมรดกที่สามารถใช้ในการถ่ายทอด เผยแพร่ แก่อนุชน คนอ่าข่า ผู้สนใจ ทั้งในปัจจุบันและอนาคต ตลอดจนเป็นหนังสือการบันทึกทางประวัติศาสตร์ของชนเผ่า ที่จะใช้เพื่อการสืบสานต่อไป