การศึกษาครั้งนี้สมาชิกเครือข่ายจุลินทรีย์เพื่อการเกษตรและสิ่งแวดล้อม จังหวัดเชียงใหม่ มีวัตถุประสงค์เพื่อ แสวงหาวัสดุในท้องถิ่นทดแทนกากน้ำตาล และรูปแบบ กระบวนการในการผลิตสารจุลินทรีย์ที่เหมาะสม ตลอดถึงการทำน้ำจุลินทรีย์ที่ได้ไปผลิตปุ๋ยหมักโดยเปรียบเทียบกับปุ๋ยหมักจุลินทรีย์ที่ได้จากกากน้ำตาล ทั้งนี้ เป็นผลที่ได้ข้อสรุปถึงความจำเป็นเร่งด่วน ในการแก้ปัญหาการทำงานของเครือข่ายฯ ในการผลิตสารจุลินทรีย์ ที่ประสบกับภาวะการขาดแคลน กากน้ำตาล ซึ่งเป็นวัสดุที่นำมาใช้ในการผลิตสารจุลินทรีย์ B.E. ( Bacteria Effective ) เพราะกากน้ำตาลหาซื้อได้ยากและมีราคาแพงขึ้น สมาชิกเครือข่ายจึงมีความเห็นที่ตรงกันว่า ควรจะหาวัสดุอื่นที่มีอยู่ในชุมชน ที่มีคุณสมบัติใกล้เคียงและสามารถนำมาทดแทนกากน้ำตาลได้เช่น น้ำส่าเหล้า น้ำข้าวหวาน ฟองน้ำอ้อย แป้งมอลจากข้าวเปลือก แป้งมอลจากข้าวโพด ซึ่งจากการศึกษาเอกสารการจัดเวทีสืบค้นข้อมูลจากชุมชน และจากการสังเกตพบว่า คุณสมบัติขิงวัสดุท้องถิ่นดังกล่าว มีความหวานและเป็นอาหารของจุลินทรีย์เหมือนเช่นกากน้ำตาล ดังนั้นหากนำวัสดุดังกล่าวมาผลิตสารจุลินทรีย์ ย่อมจะสามารถนำมาทดแทนกากน้ำตาลได้ หากมีกระบวนการผลิตที่เหมาะสม ทีมวิจัย จึงไดดำเนินการทดลองโดยใช้สถานที่ในการทดลอง 4 แห่ง ตามที่ตั้งของกลุ่มในเครือข่าย คือ บ้านไม้ยาหมู่ที่ 2 ตำบลไม้ยา บ้านสบเปา หมู่ที่ 2 ตำบลแม่เปา บ้านแม่ต๋ำใต๋ หมูที่ 9 ตำบลแม่ต๋ำ อำเภอพญาเม็งราย และบ้านเวียงใต้ หมู่ที่ 15 ตำบลเวียง อำเภอเทิง โดยการนำเอาวัสดุในท้องถิ่น คือน้ำส่าเหล้า น้ำข้าวหวาน ฟองน้ำตาล แป้งมอลจากข้าวเปลือก แป้งมอลจากข้าวโพด และกากน้ำตาล ( ตัวเปรียบเทียบ ) มาทดลองหมักกับวัสดุที่เป็นพืชสด ( ในที่นี้ใช้ต้นกล้วยสับละเอียด ) ในถังหมักที่สร้างขึ้น เพื่อผลิตสารจุลินทรีย์แล้ว เปรียบเทียบกับสารจุลินทรีย์ที่ได้จากการหมักจากกากน้ำตาล ทั้งในด้านปริมาณและคุณภาพ โดยการทำการทดลองซ้ำจำนวน 2 ครั้ง และมีการปรับเปลี่ยนวิธีการหมัก โดยการเพิ่มและลดสัดส่วนการผสมของวัสดุ และเปลี่ยนขนาดความละเอียดของวัสดุที่ใช้ในการหมัก แล้วนำผลที่ได้จากการทดลองมาวิเคราะห์หาค่าเฉลี่ยเพื่อเปรียบเทียบกับกากน้ำตาล ผลที่ได้จากการวิจัยพบว่า วัสดุท้องถิ่นดังกล่าวสามารถนำมาใช้หมักเพื่อผลิตสารจุลินทรีย์ทดแทนกากน้ำตาลได้ และได้สารจุลินทรีย์ที่มีจำนวนและชนิดของจุลินทรีย์ใกล้เคียงกับสารจุลินทรีย์ที่ได้จากการหมักกากน้ำตาล สามารถนำไปทำปุ๋ยหมักที่มีคุณภาพเทียบเท่ากับปุ๋ยหมักที่ได้จากสารจุลินทรีย์ของกากน้ำตาลในสัดส่วนที่เหมาะสมในการหมัก คือ วัสดุ : ต้นกล้วยสับ = 1 : 3 โดยน้ำหนัก และหมักไว้ไม่น้อยกว่า 20 วัน โดยมีวัสดุที่มีคุณสมบัติใกล้เคียงกับน้ำตาลตามลำดับดังนี้ 1. ฟองน้ำอ้อย 2. แป้งมอลจากข้าวโพด 3. น้ำข้าวหวาน 4. แป้งมอลจากข้าวเปลือก 5. น้ำส่าเหล้า หากวิเคราะห์ถึงต้นทุนหรือการคุ้มทุนความเหมาะสม และข้อจำกัดของวัสดุที่มีใช้ในบางฤดูแล้วในช่วงระหว่างเดือน กุมภาพันธ์ถึงเดือนพฤษภาคม ฟองน้ำอ้อยเป็นวัสดุที่เหมาะสมที่สุดเพราะราคาถูก หลังจากนั้นสามารถใช้แป้งมอลจากข้าวโพดที่มีเกือบตลอดปีและสามารถเก็บรักษาไว้ได้นานและต้นทุนต่ทดแทนได้ และหากไม่คำนึงถึงกลิ่น การใช้ส่าเหล้าที่มีต้นทุนถูกที่สุดสามารถทดแทนกากน้ำตาลได้ สำหรับแป้งมอลจากข้าวเปลือกและน้ำข้าวหวาน มีต้นทุนสูง ไม่คุ้มกับการลงทุน ดังนั้น ผลการวิจัยที่ทีมวิจัยได้ค้นพบถือเป็นบทเรียนที่คุ้มค่าและเป็นประโยชน์ต่อเกษตรกรและผู้สนใจ นั่นหมายถึงเกษตรกรจะมีต้นทุนในการผลิตลดลงเป็นผลทำให้รายได้เพิ่มมากขึ้น เพราะสารจุลินทรีย์ดังกล่าวเป็นวัสดุที่สำคัญในการผลิตปุ๋ยหมัก สารไล่แมลง และฮอร์โมนพืชเพื่อใช้ในการเกษตร การปศุสัตว์ตลอดถึงรักษาสภาพแวดล้อมลดการใช้สารพิษ สารเคมีที่เป็นอันตรายและประการสำคัญ จะเป็นการพเมมูลค่าให้กับวัสดุในท้องถิ่น