จุดมุ่งหมาย เพื่อศึกษาถึงองค์ประกอบของประเพณีพิธีกรรมเกี่ยวกับพระธาตุศรีสองรัก ซึ่งมีอยู่ห้าประเพณี คือ ประเพณีไหว้เจ้าเมืองวัง ประเพณีไหว้เจ้าเมืองกลาง ประเพณีนมัสการพระธาตุศรีสองรัก ประเพณีเลี้ยงหอหลวง หอน้อย และประเพณีบุญหลวง และเพื่อศึกษาถึงคติความเชื่อของชาวด่านซ้ายที่มีต่อประเพณี พิธีกรรมที่เกี่ยวกับพระธาตุศรีสองรัก วิธีการวิจัย โดยใช้วิธีการศึกษาจากข้อมูลภาคสนาม ประกอบกับข้อมูลจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวกับเรื่องประเพณีพิธีกรรมและความเชื่อ ผลการวิจัย องค์ประกอบของประเพณี พิธีกรรมที่เกี่ยวกับพระธาตุศรีสองรักทั้งในส่วนของสถานที่ ระยะเวลา บุคคล สิ่งของเครื่องใช้ ตลอดจนลำดับขั้นตอนในการประกอบพิธีกรรม ได้แสดงถึงการปรับปรนระหว่างประเพณีกับความเชื่อตามแนวพุทธศาสนากับประเพณีกับความเชื่อดั้งเดิมในการนับถือผี โดยเฉพาะการนับถือผีเจ้านาย ซึ่งชาวด่านซ้ายเชื่อว่าเป็นวิญญาณผีวีระบุรุษหรือผีบรรพบุรุษของฝ่ายไทยและฝ่ายลาว ที่เคยมีส่วนร่วมในการสร้างเจดีย์พระธาตุศรีสองรักซึ่งได้รับการยอมรับว่าเป็นพุทธสถานคู่บ้านคู่เมืองและได้สิงสถิตย์เป็นอารักษ์คอยปกป้องคุ้มครองให้คุณหรือให้โทษแก่ชาวด่านซ้ายได้ ในลักษณะของผีบ้าน ผีเมือง ทางด้านความเชื่อชาวด่านซ้ายเชื่อว่า สถานที่ใช้ในการประกอบพิธีกรรม เป็นทั้งพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และอาคารศักดิ์สิทธิ์ ช่วงระยะเวลาในการประกอบพิธีกรรม ก็มีความเกี่ยวข้องอยู่กับความเชื่อในเรื่องความอุดมสมบูรณ์ทางการเกษตรและมีลักษณะเป็นพิธีกรรมตามปีปฏิทิน บุคคลที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการประกอบพิธีกรรมที่สำคัญคือ ผู้ที่ทำหน้าที่เป็นร่างทรง ซึ่งเชื่อว่าคือผู้ที่มีหน้าที่เป็นสื่อกลางติดต่อระหว่างวิญญาณผีเจ้านายกับชาวบ้าน และร่างทรงยังได้รับการยกย่องให้มีสถานภาพเป็นคนศักดิ์สิทธิ์ ในส่วนของวัตถุสิ่งของเครื่องใช้ตลอดจนลำดับขั้นตอนในการประกอบพิธีกรรมก็มีลักษณะเป็นสัญลักษณ์ที่มีความหมายและแฝงไว้ด้วยคติความเชื่อที่เกี่ยวกับความเป็นศิริมงคล