วิทยานิพนธ์ (สถ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2554

ชุมชนหัวเวียง อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นตัวอย่างของชุมชนริมน้ำเก่าแก่ในพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ซึ่งมีรูปแบบที่อยู่อาศัยสอดคล้องกับวิถีชีวิตและสภาพแวดล้อม สะท้อนให้เห็นจากความหลากหลายของรูปแบบการยกระดับพื้นของที่อยู่อาศัย ทั้งแบบดั้งเดิมและที่อยู่อาศัยรูปแบบใหม่ ซึ่งมีความน่าสนใจนอกเหนือจากความรู้และความเข้าใจเดิมเกี่ยวกับเรือนพื้นถิ่นใต้ถุนสูง ที่เคยมีการศึกษามา สมควรศึกษาและพัฒนาที่อยู่อาศัยให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงของอุทกนิเวศของลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษารูปแบบระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียง (2) ศึกษาการเปลี่ยนแปลงระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียง (3) ศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียง และ (4) สรุปการเปลี่ยนแปลงสัณฐานระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียง โดยการศึกษาข้อมูลการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบทางกายภาพ ได้แก่ ทางสัญจรทางน้ำ ทางสัญจรทางบก อาคารและสิ่งปลูกสร้าง จากแผนที่ภาพถ่ายทางอากาศ และภาพถ่ายดาวเทียม ระหว่างปี พ.ศ. 2495-2554 การสำรวจภาคสนาม รังวัดแผนผังและรูปตัดหมู่บ้านในปัจจุบัน และเปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงกับแผนผังและรูปตัดหมู่บ้านในอดีต จากข้อมูลการสัมภาษณ์และสอบถามชาวบ้านในพื้นที่ เพื่อวิเคราะห์ข้อมูลและหาคำตอบ จากการศึกษาพบว่า (1) รูปแบบระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียงสามารถจำแนกเป็น 3 รูปแบบ คือ (1.1) ระดับพื้นของที่อยู่อาศัยดั้งเดิม ได้แก่ ที่อยู่อาศัยแบบเรือนแพยกตั้งบนเสา และที่อยู่อาศัยแบบเรือนยกพื้น (1.2) ระดับพื้นของที่อยู่อาศัยที่เปลี่ยนแปลงจากของเดิม ได้แก่ ที่อยู่อาศัยจากการดีดอาคาร และที่อยู่อาศัยจากการถมที่ดิน และ (1.3) ระดับพื้นของที่อยู่อาศัยสร้างใหม่ ได้แก่ ที่อยู่อาศัยยกพื้น ที่อยู่อาศัยตั้งบนที่ดินถม และที่อยู่อาศัยยกพื้นตั้งบนที่ดินถม (2) การเปลี่ยนแปลงระดับพื้นของที่อยู่อาศัยในชุมชนหัวเวียงแบ่งเป็น 2 ลักษณะ คือ (2.1) การเปลี่ยนแปลงโดยตรง ได้แก่ การเปลี่ยนแปลงรูปแบบอาคาร การดีดอาคาร และการต่อเติมอาคาร และ (2.2) การเปลี่ยนแปลงโดยอ้อม ได้แก่ การถมที่ดิน การถมยกระดับถนน และการทับถมของดินตะกอน (3) ปัจจัยที่มีสำคัญที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงระดับพื้นของที่อยู่อาศัยคือการเปลี่ยนแปลงระดับน้ำหลากท่วมที่เพิ่มสูงขึ้นจากอดีต ซึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของระดับดิน ระดับถนน และสภาพพื้นที่ นำมาสู่การเปลี่ยนแปลงระดับพื้นของที่อยู่อาศัยอย่างต่อเนื่องตามช่วงเวลาต่างๆ รวมทั้งเงื่อนไขของสภาพแวดล้อม สังคม วัฒนธรรม ค่านิยมในการอยู่อาศัย ตลอดจนปัจจัยอื่นๆ ที่มีการเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยซึ่งอาจมีการศึกษาต่อไปนั้น เป็นที่มาของความหลากหลายระดับพื้นของที่อยู่อาศัยริมน้ำซึ่งปรากฏให้เห็นในปัจจุบัน