วิทยานิพนธ์ (คพ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2543

เกาะสีชังเป็นชุมชนประมงเล็กๆ ธรรมชาติสวยงาม จึงเป็นสถานที่เสด็จประพาส และที่ประทับระหว่างรัชกาลที่ 4-6 และที่พักเรือตามธรรมชาติมาแต่โบราณ เป็นจุดรวมเส้นทางเดินเรือค้าขายกับเมืองจีนตั้งแต่สมัยอยุธยา แต่เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่เหมาะสม และแผนพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก ทำให้เกิดโครงการท่าเรือน้ำลึกสีชัง และการพัฒนาการท่องเที่ยว ส่งผลให้มีแรงงานต่างถิ่นเข้ามาอาศัยในพื้นที่ เกิดการแออัด และขาดแคลนสาธารณูปโภค-สาธารณูปการ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ศึกษาสภาพปัจจุบันของที่อยู่อาศัยบนเกาะสีชัง การเปลี่ยนแปลงและผลกระทบต่อที่อยู่อาศัย เพื่อเสนอแนะแนวทางในการพัฒนาที่อยู่อาศัยบนเกาะสีชัง ให้แก่หน่วยงานของภาครัฐและภาคเอกชนต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง โดยใช้วิธีรวบรวมข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสาร และข้อมูลปฐมภูมิจากการสำรวจภาคสนามโดยการสังเกตและถ่ายภาพ การสอบถามประชากรด้วยวิธีสุ่มตัวอย่างแบบชั้นภูมิตามสัดส่วนของกลุ่มตัวอย่าง พร้อมทั้งการสัมภาษณ์เจ้าหน้าที่ท้องถิ่น นักวิชาการ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต่างๆ ผลการวิจัย พบว่า ปัจจุบันบนเกาะสีชังมีที่อยู่อาศัยจำนวนทั้งสิ้น 1,667 หน่วย แยกเป็นที่อยู่อาศัยของราชการ 203 หน่วยและที่อยู่อาศัยของประชาชนทั่วไป ซึ่งประกอบด้วยบ้านพักชาวชุมชน 1,367 หลังคาเรือน, บ้านเช่าและห้องเช่า 97 หน่วย ส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้ชั้นเดียวที่มีสภาพเก่า และแออัด โดยเฉพาะบริเวณริมทะเล แปลงที่ดินมีขนาดเล็กประมาณ 26-50 ตารางวา มีพื้นที่ใช้สอยประมาณ 51-100 ตารางเมตร ประชากรส่วนใหญ่มีภูมิลำเนาเดิมบนเกาะสีชัง จบการศึกษาระดับประถมศึกษา มีฐานะปานกลางปัญหาในการอยู่อาศัยที่สำคัญ คือ การขาดแคลนน้ำในการอุปโภค-บริโภค เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นหินและไม่มีแหล่งน้ำธรรมชาติรองลงมาคือปัญหาไม่มีถังบำบัดน้ำเสีย ปัญหาขยะ และขาดกรรมสิทธิ์ที่ดิน ผลกระทบจากท่าเรือน้ำลึกต่อที่อยู่อาศัย คือ การจัดเก็บภาษี การจ้างงาน และธุรกิจบ้านเช่า มลภาวะในทะเลและในอากาศ เสียพื้นที่การทำประมง และขาดแคลนน้ำ ส่วนผลกระทบจากการท่องเที่ยว คือ อาชีพบริการนักท่องเที่ยวและรายได้จากนักท่องเที่ยว เพิ่มปริมาณขยะและน้ำเสีย ขาดแคลนน้ำและไฟฟ้า ขาดแคลนแรงงานประมง จากการวิเคราะห์ พบว่า การเปลี่ยนแปลงที่อยู่อาศัยเกิดจากสาเหตุสำคัญ 2 ประการ คือ (1) การเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติจำนวนประชากรและที่อยู่อาศัยเพิ่มขึ้นตามธรรมชาติ ส่งผลให้เกิดปัญหาที่อยู่อาศัยทรุดโทรม แออัด และรุกล้ำที่สาธารณะ เช่น ริมทะเลและชายเขา (2) การเปลี่ยนแปลงจากกิจกรรมการพัฒนาการท่องเที่ยว และ ท่าเรือน้ำลึกและการขนถ่ายสินค้า ทำให้มีแรงงานต่างถิ่นเข้ามาอาศัยบนเกาะจำนวนมาก มีการก่อสร้างห้องแถว ห้องชุดพักอาศัย และอาคารพาณิชย์พักอาศัยเพิ่มขึ้น ดัดแปลงที่อยู่อาศัยเปลี่ยนเป็นร้านคืาและห้องเช่า รวมทั้งเปลี่ยนการใช้ที่พักแรมนักท่องเที่ยวเป็นห้องเช่า ส่งผลให้เกิดปัญหาความหนาแน่นของจำนวนประชากรและที่อยู่อาศัย ที่อยู่อาศัยไม่เหมาะสมกับสภาวะเกาะ และกาาชาดแคลนสาธารณูปโภค-สาธารณูปการ การวิจัยครั้งนี้ค้นพบประเด็นที่สำคัญ คือ มีแนวโน้มการเพิ่มขึ้นของจำนวนประชากรและที่อยู่อาศัยแรงงานต่างถิ่น ที่อยู่อาศัยมีลักษณะไม่เหมาะสมกับสภาพเกาะ และ ที่อยู่อาศัยบริเวณริมถนนเปลี่ยนเป็นร้านค้าและมีอาคารพาณิชย์พักอาศัยเพ่มมากขึ้น โดยได้เสนอแนะแนวทางการพัฒนาที่อยู่อาศัยบนเกาะสีชังให้เหมาะสมกับสมรรถนะในการรองรับของเกาะ เพื่อรองรับการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ และการประมงในอนาคต ดังนี้คือ (1) เร่งทำการศึกษาสมรรถนะในการรองรับจำนวนประชากรและที่อยู่อาศัยที่อยู่อาศัยบนเกาะสีชังอย่างรีบด่วน (2) ควบคุมการก่อสร้างและดัดแปลงที่อยู่อาศัยให้เหมาะสมกับสภาพเกาะ (3) ปรับปรุงที่อยู่อาศัยของชาวชุมชนให้มีสภาพพีชึ้น เช่น ที่กักเก็บน้ำฝน ที่บำบัดน้ำเสีย และ (4) การพัฒนาชุมชน เช่น แหล่งน้ำ ไฟฟ้า ขยะ อาชีพ และคุณภาพประชากร