เพนียด คืออะไร และมีอะไรในเพนียด ปัญหานี้หาคำตอบไม่พบ บางคนบอกว่า เป็นเพนียดคล้องช้าง บางคนบอกว่า เป็นบารายเก็บน้ำ และบางคนบอกว่าเป็นปราสาท แม้แต่คนในชุมชนเองก็ไม่มีความมั่นใจในการตอบคำถามเหล่านี้ มีผู้รู้หลายคนเข้ามาศึกษาข้อมูลแล้วก็กลับไป ครั้งสุดท้าย เมื่อ พ.ศ. 2541 มีการขุดค้นโดยองค์การ SIF ชาวบ้านมีส่วนร่วมในการขุดพบ โดยมีค่าแรงเป็นค่าตอบแทน แต่ก็ไม่ได้คำตอบว่าคืออะไร ดังนั้นจึงเกิดการรวมกลุ่มกันขึ้นระหว่างชาวบ้าน วัดและโรงเรียน เพื่อทำการฟื้นฟูและอนุรักษ์เมืองเพนียดแห่งนี้ขึ้น จึงมีการจัดตั้งโครงการขึ้น โดยมีชื่อโครงการว่า “ การฟื้นฟูและอนุรักษ์โบราณเมืองเพนียด โดยการมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านเพนียด ตำบลคลองนารายณ์ อำเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี”เพื่อที่จะศึกษาข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ความเป็นมา และวิถีชีวิตของชุมชนในอดีตถึงปัจจุบันเพื่อที่จะเป็นแหล่งเรียนรู้ของสาธารณชนทั่วไปได้ จากการที่คณะทีมวิจัยได้ทำการค้นคว้าเรียนรู้ด้วยตัวเองมานั้นสามารถ วิเคราะห์แปลความพอที่จะสันนิษฐานได้ว่าโบราณสถานเมืองเพนียดนี้ใช้ประกอบพิธีกรรมทางศาสนาโดยใช้สระน้ำภายในคูเพนียดเป็นที่ชำระล้างร่างกายก่อนเข้าทำพิธีกรรมยังศาสนสถานประธานภายในระเบียงคตด้านทิศตะวันตก โดยอาคารหลังคามุงกระเบื้องบนคูเพนียดใช้เป็นสถานที่เตรียมตัวและผลัดเปลี่ยนเครื่องแต่งกายสำหรับสามัญหรือเป็นศาลาเปลื้องเครื่องทรงหากเป็นกษัตริย์เพราะในศาสนาพราหมณ์การจะเข้าไปประกอบพิธีกรรมในสถานที่ของเทพเจ้าจะต้องชำระล้างร่างกายและจิตใจให้บริสุทธิ์ ลักษณะเช่นนี้ยังปรากฏอยู่ในอินเดียและบาหลีที่ยังคงนับถือศาสนาพราหมณ์ฮินดูอยู่ นอกจากนั้นในรายงานการวิจัยเล่มนี้ยังได้ทำการรวบรวมเรื่องราววิถีชีวิต ความเป็นอยู่ของชุมชน ประเพณีวัฒนธรรม ความเชื่อ และภูมิปัญญาด้านต่างๆของชุมชนเอาไว้ด้วย โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น 5 บท คือ บทที่ 1 บทนำ บทที่ 2 บริบทชุมชน บทที่ 3 กระบวนการ ดำเนินงาน บทที่ 4 ผลการดำเนินงานและบทที่5 บทเรียนที่ได้จากการทำงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น