รายงานการวิจัย “กระบวนการเปลี่ยนแปลงทัศนคติการทำเกษตร ไปสู่แนวทางการส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่ตำบลหนองตอกแป้น อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์” ได้รับทุนอุดหนุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) และมีองค์การบริหารส่วนตำบลหนองตอกแป้น เป็นหน่วยงานหลักในการดำเนินการวิจัย วัตถุประสงค์ในการดำเนินการวิจัยก็เพื่อศึกษา สถานการณ์ปัญหาของการทำเกษตร เพื่อศึกษากระบวนการเปลี่ยนแปลงทัศนคติการทำเกษตรของผู้ทำการผลิตแบบเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่ตำบลหนองตอกแป้น เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้การปรับเปลี่ยนทัศนคติการทำเกษตร ไปสู่แนวทางการส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์และเพื่อกำหนดแนวทางการส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ ในพื้นที่ตำบลหนองตอกแป้น เพื่อตอบคำถามว่า “จะสร้างรูปธรรมของกระบวนการเปลี่ยนแปลงทัศนคติการทำเกษตร ไปสู่แนวทางการส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ ในพื้นที่ตำบลหนองตอกแป้น อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์” ได้อย่างไร? มีกลุ่มเป้าหมายในการศึกษาครั้งนี้ 40 ครัวเรือน และมีเป้าหมายในการขยายการเรียนรู้ไปสู่เกษตรกรอื่นๆ ในตำบลหนองตอกแป้น วิธีการดำเนินงานคือ สร้างทีมวิจัย ค้นหากลุ่มเป้าหมาย ชี้แจงรายละเอียดให้กลุ่มเป้าหมายทราบ ศึกษาสถานการณ์ปัญหาการทำเกษตรในพื้นที่ผ่านกลุ่มเป้าหมาย40 ครัวเรือน วิเคราะห์ข้อมูลจากแบบสัมภาษณ์ นำเสนอข้อมูลต่อกลุ่มเป้าหมายทั้ง 40 ครอบครัวและนำเสนอในเวทีย่อยระดับกลุ่มโซนตามที่ทีมวิจัยได้ช่วยกันกำหนด ถอดบทเรียนการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตและวิถีดำเนินการผลิตจาก 10 ผู้รู้ ถอดบทเรียนการเปลี่ยนแปลงทัศนคติของเกษตรกรต้นแบบ 4 ครอบครัว ศึกษาดูงานการทำเกษตรอินทรีย์และพันธุกรรมข้าวพื้นบ้าน จัดงานอบรมสัมมนาร่วมกับวิทยากรภายนอก “แนวทางเศรษฐกิจพอเพียงและการพึ่งตนเอง” ศึกษาดูงานการทำเกษตรอินทรีย์เพื่อการพึ่งตนเอง “กลุ่มอรหันต์ชาวนา” ร่วมกันสรุปวิเคราะห์ปัญหาแนวทางแก้ไข ผ่านแผนปฏิบัติงานเกษตรอินทรีย์ ส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ อบรมเทคนิคการทำเกษตรอินทรีย์จนกระทั่งมีการจัดตั้งกลุ่มเกษตรอินทรีย์ตำบลหนองตอกแป้น และกลุ่มมีการวางแผนการดำเนินงานหรือกิจกรรมต่างๆ ร่วมกันอย่างต่อเนื่อง ผลของการศึกษาสถานการณ์ปัญหาการทำเกษตรในชุมชนพบว่า เกษตรกรส่วนใหญ่ทำการเกษตรโดยการใช้สารเคมี ลักษณะดิน 95 % เป็นดินทราย ส่วนใหญ่มีที่นาไม่เกินครอบครัวละ 10ไร่ การลงทุนในภาคเกษตรกรรมส่วนใหญ่เป็นค่าใช้จ่ายในการซื้อปุ๋ยเคมี ผลผลิตจากการทำนาเฉลี่ยทั้งปี 51-100 กระสอบต่อครอบครัว มีเพียง 25 ครอบครัวเท่านั้นที่มีรายได้จากการขายข้าว รายได้หลักที่ได้รับมาจากนอกภาคเกษตร คือ จากการรับจ้าง การค้าขาย เป็นต้น เมื่อเปรียบเทียบรายรับและรายจ่ายพบว่า เกษตรมีรายจ่ายสูงกว่ารายได้เกือบ 3 เท่าตัว (40 ครอบครัว/ปี) ส่วนรายได้สูงสุดตลอดปี เท่ากับรายจ่ายตลอดปี และรายจ่ายที่สูงที่สุดได้แก่การซื้ออาหารในการบริโภค และรายจ่ายอันดับ2 ก็คือ รายจ่ายในการลงทุนในภาคเกษตร หลังจากที่นำเสนอข้อมูลและร่วมกันวิเคราะห์ข้อมูลสภาพปัญหากับกลุ่มเป้าหมายแล้ว ทุกฝ่ายมีความต้องการค้นหาแนวทางแก้ไขปัญหาโดยการไปศึกษาดูงานการทำเกษตร 4 แห่ง จัดอบรมสัมมนาเทคนิคการทำเกษตรอินทรีย์ จนกระทั่งเกิดการจัดตั้ง “กลุ่มเกษตรอินทรีย์ตำบลหนองตอก-แป้น” และผลักดันส่งเสริมให้มีการทำเกษตรอินทรีย์ภายในตำบลหนองตอกแป้น โดยพบว่ากลุ่มเป้าหมาย จะเกิดกระบวนการเรียนรู้จนกระทั่งเปลี่ยนแปลงทัศนคติก็ต่อเมื่อได้รับรู้ข้อมูล ข่าวสาร เนื้อหา คลอบคลุม หนักแน่นเพียงพอ ในเรื่องสภาพปัญหาของตัวเอง ปัญหาของชุมชน การเปลี่ยนแปลงของชุมชน สังคม จากอดีตสู่ปัจจุบัน เห็นตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงทัศนคติ เห็นรูปธรรมของการทำเกษตรอินทรีย์ เห็นผลประโยชน์จากการแก้ปัญหาด้วยวิธีการดังกล่าว ความรู้ดังกล่าว จะทำให้กลุ่มเป้าหมาย สามารถคิดวิเคราะห์เชื่อมโยง จนมีความเข้าใจในสภาพปัญหาของตนเอง ปัญหาของผู้อื่น ชุมชน สังคม จนเกิดการเปลี่ยนแปลงทัศนคติ นำไปสู่การตัดสินใจลงมือปฏิบัติด้วยความเชื่อมั่นและศรัทธาในที่สุด ผลการศึกษาวิจัยในครั้งนี้ ทำให้องค์การบริหารส่วนตำบลหนองตอกแป้นทราบถึงสถานการณ์ปัญหาในชุมชน ได้ความรู้และชุดประสบการณ์ ในการเปลี่ยนแปลงทัศนคติการทำเกษตรเคมี มาสู่การทำการเกษตรอินทรีย์ และได้แนวทางการส่งเสริมเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อการพึ่งตนเอง