โครงการวิจัยเรื่อง “กระบวนการขยายแนวคิดการทำเกษตรยั่งยืนเพื่อสร้างชุมชนพึ่งตนเองโดยกลุ่มเกษตรอินทรีย์ตำบลหนองตอกแป้น” มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาเพื่อ 1) เพื่อศึกษาบริบทชุมชน รูปแบบการเกษตรและสถานการณ์ปัญหาในชุมชน 2) เพื่อศึกษาวิธีการขยายแนวคิดการเกษตรยั่งยืนชุมชนและในกลุ่มเกษตรอินทรีย์ตำบลหนองตอกแป้น 3) เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้การทำเกษตรยั่งยืนที่นำไปสู่ภาวะชุมชนพึ่งตนเอง 4) เพื่อศึกษาปัจจัยที่เอื้อต่อความสำเร็จในการสร้างชุมชนพึ่งตนเอง กระบวนการวิจัยประกอบด้วย 1) การศึกษาบริบทพื้นที่ รูปแบบการทำเกษตรกรรมยั่งยืนและปัญหาในเกษตรกรรมยั่งยืนในพื้นที่เป้าหมาย โดยการจัดประชุมกลุ่มย่อยและการสัมภาษณ์ผู้รู้ในหมู่บ้าน 2) การจัดเวทีถอดบทเรียนการขยายแนวคิดในการส่งเสริมเกษตรอินทรีย์ของทีมวิจัยโครงการ ““กระบวนการเปลี่ยนแปลงทัศนคติการทำเกษตรไปสู่แนวทางการส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่ตำบลหนองตอกแป้น” 3) จัดเวทีวิเคราะห์ปัญหาของพื้นที่เป้าหมาย และนำบทเรียนในข้อที่ 2 มาวางกระบวนการขยายแนวคิดการทำเกษตรกรรมยั่งยืนในพื้นที่เป้าหมาย 4) การทดลองปฏิบัติการและสรุปผลการทดลอง และ5) การสรุปผลการวิจัยและเสนอผลต่อสาธารณะ ผลของการวิจัยที่สำคัญ สรุปได้ 5 ประเด็น ดังนี้ ประเด็นที่ 1 รูปแบบการทำเกษตรกรรมยั่งยืนและปัญหาในเกษตรกรรมยั่งยืนในพื้นที่เป้าหมาย พบว่า พบว่า รูปแบบการเกษตรในพื้นทีเป้าหมายมี 2 รูปแบบ คือ เกษตรเชิงเดี่ยวและเกษตรผสมผสาน ส่วนปัญหาทางการเกษตรของพื้นที่เป้าหมาย คือ ปัญหาทางธรรมชาติ ปัญหาที่เกิดจากกระบวนการทำการเกษตร ได้แก่ ดินเสื่อมคุณภาพ . ต้นทุนการผลิตสูง ขาดความเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิต ปัญหาจากนโยบายของรัฐหรือจากภายนอกชุมชนนอกเหนือการควบคุมของเกษตรกร ปัญหากำหนดราคาผลผลิตไม่ได้ และราคาปัจจัยการผลิตสูง ประเด็นที่ 2 วิธีการขยายแนวคิดการเกษตรยั่งยืนชุมชนและในกลุ่มเกษตรอินทรีย์ตำบลหนองตอกแป้น พบว่า แนวคิดเกษตรกรมยั่งยืนของกลุ่ม คือ “เกษตรกรรมยั่งยืน เป็นระบบเกษตรที่เกื้อกูลธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ไม่ทำลายระบบนิเวศน์ คำนึงถึงความปลอดภัยของผู้ผลิตและผู้บริโภค นำเทคโนโลยีและภูมิปัญญาท้องถิ่นมาปรับใช้ให้เหมาะสม โดยไม่ปฏิเสธการค้า แต่เน้นการค้าที่เป็นธรรม คำนึงถึงความสมดุลของการบริโภค การผลิตและการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ มีเป้าหมายเพื่อให้การเกษตรมีความยั่งยืนยาวนาน” โดยกลุ่มมีแนวทางการทำเกษตรกรรมยั่งยืนได้แก่ปลูกพืชแบบผสมผสาน หลีกเลี่ยงสารเคมี ละเว้นความเห็นแก่ตัว และ มุ่งเน้นความพอเพียง จากการถอดบทเรียนการขยายแนวคิดการทำการเกษตรเพื่อการพึ่งตนเอง พบว่า วิธีเปลี่ยนทัศนคติของกลุ่มเป้าหมายเพื่อการขยายแนวคิดการทำเกษตรอินทรีย์ โดยเน้นการสร้างการเรียนรู้ให้กลุ่มเป้าหมายมี 2 รูปแบบใหญ่ ๆ คือ 1) จัดกระบวนการเรียนรู้ โดยใช้ ข้อมูล ทรัพยากร บุคลากร ที่มีในชุมชน และ 2 )กระบวนการเรียนรู้ที่จัดขึ้นโดยหน่วยงานภายนอกชุมชน ประเด็นที่ 3 จากการศึกษากระบวนการขยายแนวคิดการทำเกษตรกรรมยั่งยืน พบว่า “นิยามการพึ่งตนเอง” ของกลุ่ม คือคุณค่า รักษาเท่าชีวิต อยู่อย่างเป็นมิตร ใช้ชีวิตสมถะ” กลุ่มมีแนวคิดการพึ่งตนเองของกลุ่มเกษตรอินทรีย์หนองตอกแป้นใน 3 ระดับ คือระดับครอบครัว ระดับกลุ่ม และระดับชุมชน ซึ่งมีหลักการพึ่งตนเอง เรียกว่า หลัก 6 ต้อง คือ ต้องมีศรัทธา ต้องมีความพอดี ต้องรู้จักประมาณตน ต้องเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิต ต้องเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และต้องมองสังคมที่กว้าง ส่วนกระบวนการขยายแนวคิดการทำเกษตรกรรมยั่งยืน คือ การศึกษาดูงานอย่างมีแบบแผน การเยี่ยมแปลง การสร้างแรงจูงใจเชิงบวก การสร้างกิจกรรมเชื่อมร้อยเกาะเกี่ยว การทำงานร่วมกับภาคีเครือข่าย การแทรกแนวคิดในกิจกรรม ก การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการวิจัย ได้แก่ จำนวนสมาชิกกลุ่ม เพิ่มเป็น 130 ราย มีภาคีเครือข่าย เพิ่มเป็น 8 หน่วยงาน ชาวตำบลหนองตอกแป้นเลิกเผาตอซังข้าวอย่างสิ้นเชิง. เกิดศูนย์การเรียนรู้ขึ้นในชุมชน เกิดแหล่งเรียนรู้ของชุมชน เกิดผู้นำใหม่ขึ้นในพื้นที่ รวมทั้งกลายเป็นแหล่งเรียนรู้ของหน่วยงานอื่นทั้งภาครัฐและเอกชน ประเด็นที่ 4 จากการถอดบทเรียนการทำวิจัย พบว่า ปัจจัยเอื้อต่อความสำเร็จ ประกอบด้วยกระบวนการ ประเด็น เชิงพื้นที่ และเชิงบุคลากร ประเด็นที่ 5 ข้อค้นพบจากการวิจัย คือ 1)การสร้างรูปธรรมในแปลงสามารถสร้างความเชื่อมั่นให้กับเกษตรกรได้ 2)การเยี่ยมแปลงสามารถกระตุ้นให้กลุ่มเป้าหมาย 3) การเก็บข้อมูลรวบรวม สรุปและ วิเคราะห์เพียงทีมกระตุ้นให้กลุ่มเป้าหมายเกิดการเปลี่ยนแปลงนั้นยากมาก 4) การปฏิบัติธรรม มีผลต่อการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิต 5) การจัดการศึกษาดูงาน การสรุปบทเรียน ทำให้เกิดการเรียนรู้ของเกษตรกรต่อแนวคิด แนวทางและวิธีการปรับเปลี่ยนระบบการผลิต นอกจากนี้แล้ว ทีมวิจัยได้ค้นพบ อัตตาลักษณ์การทำงานของ ที่เรียกว่า แบบแผนการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติ ...อัตตาลักษณ์ของหนองตอกแป้น”