การปลูกผักปลอดสารพิษ เป็นกิจกรรมการผลิตหนึ่งในระบบเกษตรกรรมยั่งยืน ซึ่งพบว่ามักมี ปัญหาด้านการตลาด เนื่องจากเป็นระบบการผลิตเพื่อกิน เหลือจึงขาย การจัดการตลาดจึงยากโดยเฉพาะ อย่างยิ่งด้านการวางแผนการผลิตในออกมาอย่างสม่ำเสมอตามความต้องการของผู้บริโภค การวิจัยนี้จึง เกิดขึ้นเพื่อหารูปแบบตลาดผักปลอดสารพิษและการจัดการร่วมกัน ระหว่างผู้ผลิตผู้บริโภคที่เหมาะสม และเป็นธรรม ในช่วงปรับเปลี่ยนระบบผลิตสู่ระบบเกษตรกรรมยั่งยืนว่าควรจะเป็นอย่างไร โครงการวิจัยนี้ถือว่าเป็นการดำเนินงานตอ่ เนื่องจากระยะที่ 1 (1 ปี : ตค.48 – กย. 49) ซึ่งเป็น การศึกษาสถานการณ์ที่เกี่ยวข้องรวม 5 ด้าน คือ ประสบการณ์ตลาดทางเลือก ความต้องการของผู้บริโภค ผักปลอดสารพิษ ปริมาณและปฏิทินอาหารจากป่า ช่องทางการตลาดผักปลอดสารพิษ การสำรวจและ ประเมินศักยภาพผู้ผลิต แล้ววิเคราะห์ สังเคราะห์ข้อมูลดังกล่าว เพื่อกำหนดกิกรรมปฏิบัติการเพื่อหาทาง การจัดการตลาดผักปลอดสารพิษ ที่สามารถเสริมรายได้แก่ผู้ผลิต และเอื้อโอกาสให้ผู้บริโภคได้เข้าถึง สินค้าปลอดสารพิษ โดยได้ทดลองตลาดนัดในหน่วยงาน 4 แห่ง และตลาดนัดวันอาทิตย์ พบว่า สามารถ สนองต่อผู้ผลิตและผู้บริโภคได้ระดับหนึ่ง และเกษตรกรได้เรียนรู้การจัดการตลาด ตั้งแต่การหีบห่อ การ รวบรวมผลผลิต การขนส่ง การขาย การเงิน การบริหารจัดการกลุ่ม แต่ เวลาในการทดลองปฏิบัติการยัง ไม่มากพอที่จะเป็นข้อสรุปว่าเหมาะสมหรือไม่ จึงเสนอดำเนินการวิจัยต่อเนื่องในระยะที่ 2 อีก 1 ปี โครงการในระยะที่ 2 เป็นโครงการสืบเนื่องจากระยะแรก เพื่อให้ได้รูปแบบการจัดการตลาดที่ เหมาะสมในพื้นที่ ตลอดจนความพยายามที่จะเชื่อมโยงในกลุ่มผู้ผลิตและผู้บริโภคด้วยกัน ระหว่างผู้ผลิต กับผู้บริโภค ซึ่งจะขยายเครือข่ายดังกล่าวจากอำเภอขุนยวม มาสู่อำเภอเมือง ซึ่งจะทำให้มีฐานการผลิตที่ กว้างขวางขึ้น ผลการวิจัย พบว่า รูปแบบตลาดเกษตรทางเลือกนั้นต้องมีความหลากหลาย ขึ้นอยู่กับชนิดสินค้า ศักยภาพของผู้ผลิต และผู้บริโภคแต่ละกลุ่ม เป็นสำคัญ รูปแบบตลาดที่เหมาะสม มี 4 รูปแบบ คือ แบบที่ 1 ตลาดขายตรงในหมู่บ้าน/ ชุมชน กรณีที่เป็นพืชผักที่ปลูกไว้บริโภคเองที่เหลือจึงขาย แบบที่ 2 ตลาดนัด ใน อ.ขุนยวม กรณีผักปลูก อาหารจากป่า และผลผลิตอื่น ๆ ตามฤดูกาล แบบที่ 3 ตลาดนัดใน อ.เมือง (เน้นผลผลิตที่มีมูลค่าสูง เบา ขนส่งง่าย) ข้าวกล้อง ผักจากป่า ผักปลูก และสินค้าตามฤดูกาล แบบที่ 4 ตลาดขายส่ง มี 2 แห่งคือ คลังเกษตรอินทรีย์ รับซื้อ หอม กระเทียม ข้าวเปลือก และผลไม้เมืองหนาวแห่งที่ 2 อุทยานการค้าเกษตรอินทรีย์ (Organic Park) ร่วมกับสวนประกาศิต รับซื้อ กระหล่ำปลี สลัด แก้ว หอมแบ่ง ฯลฯ ส่วนการสร้างเครือข่ายผู้บริโภคนั้น ต้องจัดกลุ่ม ประเภท ผู้บริโภคให้ชัดเจน เพื่อกำหนดรูปแบบ การจัดการร่วมระหว่าง ผู้ผลิต ผู้บริโภค และองค์กรสนับสนุน ที่สัมฤทธิ์ผลได้ เช่น ผู้บริโภคที่เป็น ร้านอาหาร ต้องมีความชัดเจนในเรื่องการจัดการผลผลิตในแต่ละฤดูกาล ทั้งชนิด ปริมาณ และคุณภาพ ผู้บริโภคในหน่วยงาน มีอำนาจซื้อต้องการผลผลิตที่มีคุณภาพ หลากหลาย สม่ำเสมอ ราคาอาจแพงกว่า ปกติได้ ผู้บริโภคในโรงเรียน โรงพยาบาล (ขายตรง) ต้องการผลผลิตจำนวนมาก ระบุชนิดชัดเจนอิงกับ หลักโภชนาการ ผู้บริโภคทั่วไป (ตลาดนัด) มีความยึดหยุ่นสูงเป็นไปตามกลไกตลาด ปัญหาอุปสรรคในการจัดการตลาดพบว่า การสร้าง / ขยายกลุ่มผู้ผลิตในเขตเมือง นั้น เป็นเรื่อง ยาก ต้องการกระบวนการส่งเสริมที่ใกล้ชิด ต่อเนื่อง รวมถึงกระบวนการปรับเปลี่ยน “กระบวนทัศน์” ควบคู้กันไป ทางโครงการจึงร่วมกับ สกว. แม่ฮ่องสอน ในการพัฒนาโจทย์วิจัย เป็นงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น โดยให้เกษตรกรและองค์กรสนับสนุนในท้องถิ่นร่วมกันทำวิจัยชุมชน ต่อเนื่องโดยใช้ฐานข้อมูลจาก โครงการในการดำเนินการต่อเนื่องเป็นชุดโครงการ “เกษตรยั่งยืนในเขตเมืองแม่ฮ่องสอน”