วิทยานิพนธ์ (วท.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2556

สภาพภูมิประเทศบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนกลางได้สะท้อนให้เห็นวิถีชีวิตที่ผูกพันกับโครงข่ายทางน้ำมาอย่างช้านานตั้งแต่ในอดีต ทั้งภูมิปัญญาในการดำเนินชีวิต ลักษณะประเพณีในท้องถิ่น ตลอดจนลักษณะกายภาพของพื้นที่ที่มนุษย์ปรับปรุงขึ้นเพื่อรองรับกิจกรรมต่างๆ ของตน การเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัยไปสู่การพัฒนาสังคมวัฒนธรรมที่พึ่งพาการสัญจรทางบก ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงรูปแบบวิถีชีวิต ประเพณี และลักษณะพื้นที่กายภาพที่เคยพึ่งพาโครงข่ายทางน้ำไปสู่ความสัมพันธ์กับการสัญจรทางบก ประเพณีแห่พระพุทธเกษรใน ต.บ้านโพธิ์ อ.เสนา จ.พระนครศรีอยุธยา คือตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างคนในชุมชนกับโครงข่ายทางน้ำอย่างแนบแน่น ก่อนที่จะเปลี่ยนแปลงเป็นการทางบกในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา และเกิดความพยายามในการรื้อฟื้นประเพณีพระพุทธเกษรทางน้ำขึ้นอีกครั้งหนึ่ง การศึกษาเปรียบเทียบลักษณะพื้นที่ในรองรับกิจกรรมประเพณีแห่พระพุทธเกษรทางน้ำ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ของกิจกรรมและพื้นที่จัดงานประเพณีแห่พระพุทธเกษรในอดีตและในงานรื้อฟื้นประเพณีแห่พระพุทธเกษรในปีพุทธศักราช 2556 โดยทำการเก็บข้อมูลจากการรวบรวมเอกสาร ภาพถ่ายเก่า การเข้าร่วมสังเกตการณ์เหตุการณ์ประเพณีการแห่พระพุทธเกษรในแต่ละครั้ง ร่วมกับการสัมภาษณ์ผู้อาวุโส ผู้เข้าร่วมงานประเพณีภายในชุมชน เพื่อประมวลลักษณะการใช้พื้นที่ในการรองรับกิจกรรมในแต่ละช่วงเวลา แล้วนำข้อมูลทั้งหมดที่ได้มาแปลงลงแผนที่วัดและบริเวณโดยรอบเพื่อศึกษาการเปรียบเทียบต่อไป จากการศึกษาพบว่า 1) มีการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างและบทบาทหน้าที่ของผู้จัดงาน โดยองค์การบริหารส่วนตำบลและหน่วยงานภายนอกเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดงานมากขึ้น 2) การรื้อฟื้นประเพณีแห่พระพุทธเกษรทางน้ำต้องคำนึงถึงการจัดเตรียมพื้นที่เพื่อรองรับทั้งการแห่ทางบกและทางน้ำ 3) พื้นที่ศาลาการเปรียญและสะพานเชื่อมระหว่างหมู่กุฏิและศาลาการเปรียญเป็นพื้นที่หัวใจสำคัญภายในวัดในการรองรับกิจกรรมประเพณีแห่พระพุทธเกษรตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน 4) ในส่วนของพื้นที่ภายนอกวัด พบว่าประตูน้ำเจ้าเจ็ดมีศักยภาพในการพัฒนาพื้นที่ในการรองรับกิจกรรมประเพณีแห่พระพุทธเกษรทางน้ำต่อไปในอนาคต 5) การศึกษาทำให้เกิดข้อค้นพบและเงื่อนไขเบ็ดเตล็ดต่างๆ ในการพัฒนาและการปรับปรุงพื้นที่เพื่อรองรับการจัดกิจกรรมประเพณีแห่พระพุทธเกษรทางน้ำครั้งต่อไป