งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาหมวดคำ หน้าที่ ความหมาย และปริบทการปรากฏของคำว่า "เป็น" ในสมัยต่าง ๆ และศึกษาพัฒนาการของคำว่า "เป็น" ตั้งแต่สมัยสุโขทัยต่อเนื่องมาจนถึงสมัยปัจจุบัน ผลการศึกษาพบว่าคำว่า "เป็น" แบ่งได้เป็น 2 ประเภท ประเภทแรก คือ คำว่า "เป็น" ที่มีความหมายประจำคำซึ่งมีความหมายทั้งสิ้น 6 ความหมาย ได้แก่ ความหมายว่า 'มีชีวิต' 'บังเกิด' 'ดำเนิน, ปรากฏอยู่' 'รู้วิธี' 'รู้ความรู้สึก, รู้สภาพ' และ 'ได้ที่' และสามารถปรากฏอยู่ในหมวดคำได้ 3 หมวด คือ คำกริยา คำคุณศัพท์ และคำกริยาวิเศษณ์ ส่วนอีกประเภทหนึ่ง คือ คำว่า "เป็น" ที่ไม่มีความหมายประจำคำ ซึ่งแบ่งได้เป็นอีก 2 ประเภท ได้แก่ สัมพันธกริยาและกริยาแทน คำว่า "เป็น" ทั้ง 2 ประเภทนี้สามารถปรากฏอยู่ในหมวดคำกริยาได้หมวดเดียว ในด้านพัฒนาการของคำว่า "เป็น" พบว่าสามารถแบ่งข้อมูลได้เป็น 6 ช่วงสมัยด้วยกัน ได้แก่ (1) สมัยสุโขทัย (2) สมัยอยุธยาถึงธนบุรี (3) สมัยรัชกาลที่ 1 ถึง 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ (4) สมัยรัชกาลที่ 3 ถึง 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ (5) สมัยรัชกาลที่ 5 ถึง 8 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และ (6) สมัยรัชกาลปัจจุบัน เส้นทางการเปลี่ยนแปลงของคำว่า "เป็น" มีหลายเส้นทาง ทุกเส้นทางมีจุดเริ่มต้นมาจากคำว่า "เป็น" เดียวกัน ได้แก่ คำว่า "เป็น" ที่มีความหมายประจำคำว่า 'มีชีวิต' ทำให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงของคำว่า "เป็น" ทุกเส้นทางมีความสัมพันธ์กัน พัฒนาการของคำว่า "เป็น" นี้ ผ่านกระบวนการเปลี่ยนแปลง 3 กระบวนการ ได้แก่ กระบวนการนามนัย กระบวนการอุปลักษณ์ และกระบวนการกลายเป็นคำไวยากรณ์ นอกจากนี้ ยังพบว่าคำและสำนวนที่มีคำว่า "เป็น" เป็นส่วนประกอบนั้น กลุ่มหนึ่งมีที่มาจากคำว่า "เป็น" ที่มีความหมายประจำคำ ซึ่งได้แก่ คำว่า "เป็น" ที่มีความหมายว่า 'มีชีวิต' 'บังเกิด' 'ดำเนิน, ปรากฏอยู่' และ 'รู้วิธี' ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งมีที่มาจากคำว่า "เป็น" ที่เป็นสัมพันธกริยา พัฒนาการของคำและสำนวนที่มีคำว่า "เป็น" เป็นส่วนประกอบนี้ พบว่าผ่านกระบวนการกลายเกิดเป็นคำใหม่

วิทยานิพนธ์ (อ.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2555