วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550

งานวิจัยเรื่องอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยมีวัตถุประสงค์ในการศึกษา 2 ประเด็น คือ เพื่อศึกษาลักษณะของอุปลักษณ์ที่ปรากฏในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย และเพื่อศึกษาหน้าที่ของ อุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย โดยใช้ข้อมูลจากหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยในระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายและหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ในระดับอุดมศึกษา จำนวนทั้งหมด 37 เล่ม การวิเคราะห์ลักษณะของอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยครอบคลุมลักษณะของรูปภาษาแสดงอุปลักษณ์ และลักษณะทางมโนทัศน์ของอุปลักษณ์ ผลการวิจัยพบว่า ลักษณะของรูปภาษาแสดงอุปลักษณ์นั้นมี 2 รูปแบบด้วยกัน คือ รูปภาษาแสดงอุปลักษณ์ในลักษณะการเปรียบเทียบที่ปรากฏคำเชื่อม กับรูปภาษาแสดงอุปลักษณ์ในรูปคำศัพท์ ลักษณะทางมโนทัศน์ของอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยแบ่งได้เป็น 3 ประเภท ตามแนวคิดที่เสนอโดยเลคอฟและจอห์นสัน (1980) คือ มโนอุปลักษณ์เชิงโครงสร้าง มโนอุปลักษณ์เชิงทิศทางและการเคลื่อนที่ และมโนอุปลักษณ์เชิงรูปธรรม มโนอุปลักษณ์เชิงโครงสร้างเป็นสิ่งที่พบมากที่สุด มโนทัศน์ที่พบในแวดวงความหมายปลายทางหรือสิ่งที่ถูกเปรียบของอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย ได้แก่ มโนทัศน์เกี่ยวกับแนวคิดต่าง ๆ ทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งมีความเป็นรูปธรรมน้อยกว่า ซับซ้อน และเข้าใจยาก ส่วนมโนทัศน์ในแวดวงความหมายต้นทางหรือแบบเปรียบประกอบด้วยแนวคิดที่ไม่ใช่วิทยาศาสตร์ ซึ่งมีลักษณะเป็นรูปธรรม มีความเกี่ยวโยงกับประสบการณ์ทางกายและเข้าใจได้ง่ายกว่า มโนทัศน์เหล่านี้ใช้เพื่ออธิบายแนวคิดทางวิทยาศาสตร์ในแวดวงความหมายปลายทางหรือสิ่งที่ถูกเปรียบ ผู้วิจัยใช้แนวคิดเรื่องชาติพันธุ์วรรณนาแห่งการพูดในการวิเคราะห์องค์ประกอบในการสื่อสารที่เกี่ยวกับการใช้หนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย และใช้มุมมองทางด้านวัจนปฏิบัติศาสตร์ในการวิเคราะห์หน้าที่ของอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย ผลการวิจัยพบว่าอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยมีหน้าที่ 2 ประการ คือ หน้าที่ด้านการถ่ายทอดความคิด และหน้าที่ด้านการเรียบเรียงความ ส่วนหน้าที่ด้านบุคคลสัมพันธ์นั้นไม่ปรากฏในอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทย เนื่องจากเป็นการสื่อสารทางเดียว หน้าที่ที่เป็นลักษณะเด่นของอุปลักษณ์ในหนังสือเรียนวิทยาศาสตร์ไทยคือหน้าที่ด้านการถ่ายทอดความคิด เนื่องจากมุ่งเน้นการสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับแนวคิดทางวิทยาศาสตร์ให้แก่ผู้เรียนในระดับมัธยมศึกษาตอนปลายและระดับอุดมศึกษา ซึ่งเป็นผู้ที่ยังไม่มีความรู้ความเชี่ยวชาญทางวิทยาศาสตร์ อุปลักษณ์ดังกล่าวจึงมุ่งเน้นการสื่อความที่ชัดเจน ไม่กำกวม และเข้าใจได้ง่าย อีกทั้งยังมีการนำระบบมโนทัศน์ที่อยู่ในสังคมไทยมาใช้เพื่อช่วยสร้างความเข้าใจที่เหมาะสมกับผู้เรียนที่เป็นคนไทยอีกด้วย