วิทยานิพนธ์ (สถ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2549

อาณาจักรล้านนาก่อกำเนิดขึ้นในปี พ.ศ. 1893 และเสื่อมลงใน พ.ศ. 2101 อาณาจักรล้านนาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในสมัยที่พระเจ้าติโลกราชปกครองอาณาจักร พระองค์มีความศรัทธาในพระพุทธศาสนา ดังนั้นพระองค์จึงได้ได้สร้างและปฏิสังขรณ์วัดเก่าที่ทรุดโทรมในอาณาจักรล้านนาขึ้น ในสมัยของพระองค์นั้น ซึ่งวัดพระธาตุลำปางหลวงเองก็ได้ถูกบูรณะขึ้นมาในช่วงเวลานั้นด้วยเช่นกัน วัดพระธาตุลำปางหลวงเป็นสถาปัตยกรรมอันเนื่องมาจากศาสนา และเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่สำคัญที่ได้รับความเคารพและความศรัทธาจากคนโดยรอบ จึงทำให้วัดพระธาตุลำปางหลวงมีระบบโครงสร้างทางวัฒนธรรมของล้านนารองรับอยู่ เช่น ระบบเวียงทางศาสนาซึ่งเป็นที่ตั้งของชุมชนประวัติศาสตร์เวียงพระธาตุลำปางหลวง ระบบการดูแลรักษาวัด เป็นต้น แต่แนวทางการอนุรักษ์ในปัจจุบันสนใจเฉพาะแต่การอนุรักษ์ในเชิงกายภาพของวัดพระธาตุลำปางหลงเท่านั้น โดยขาดการคำนึงถึงบริบททางวัฒนธรรม อันเป็นปัจจัยการในการก่อกำเนิด และเกื้อหนุนวัดพระธาตุลำปางหลวง การประชุมที่เมืองนาราเกี่ยวกับความแท้ในปี ค.ศ. 1994 ได้ข้อสรุปเป็น "เอกสารประกอบการประชุมนาราว่าด้วยความแท้" (Nara Document on Authenticity) เสนอให้พิจารณา มรดกทางวัฒนธรรมเป็นสองส่วนคือ การแสดงออกทางวัฒนธรรมที่มองเห็น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมที่มองไม่เห็น ซึ่งทั้งสององค์ประกอบนี้เป็นปัจจัยของกันและกันเป็นโครงสร้างทางวัฒนธรรม การวิจัยเพื่ออนุรักษ์ชุมชนประวัติศาสตร์เวียงพระธาตุลำปางหลวง โดยใช้พื้นฐานทางวัฒนธรรมนำแนวคิดดังกล่าวมาประยุกต์ใช้ในการวิเคราะห์ พบว่าชุมชนประวัติศาสตร์เวียงพระธาตุลำปางหลวงประกอบด้วย โครงสร้างของมรดกทางวัฒนธรรมจำนวน 6 ชุดคือ รูปแบบการตั้งถิ่นฐาน กับ วัฒนธรรมการอยู่อาศัย, ภูมิทัศน์เชิงวัฒนธรรม กับ วัฒนธรรมในการทำการเกษตร ที่นา วัฒนธรรมในการกัลปนา กับ กรรมสิทธิ์ที่นา องค์พระธาตุลำปางหลวง กับ วัฒนธรรมการนับถือพุทธศาสนา สถาปัตยกรรมเขตพุทธาวาสวัดพระธาตุลำปางหลวง กับ การสร้างสรรค์งานของสกุลช่างลำปาง สถาปัตยกรรมเรือนพักอาศัย กับ ภูมิปัญญาในการสร้างเรือนพักอาศัยแบบประเพณี บทสรุปวิทยานิพนธ์ได้เสนอแนวคิดในการอนุรักษ์ ผ่านทางการฟื้นฟูโครงสร้างความสัมพันธ์ของมรดกทางวัฒนธรรมทั้ง 6 ประเด็นดังกล่าว เพื่อให้มรดกทางวัฒนธรรมชุมชนประวัติศาสตร์เวียงพระธาตุลำปางหลวง คงดำรงอยู่ต่อไปอย่างสมบูรณ์ทั้งในแง่ของการแสดงออกทางวัฒนธรรมที่มองเห็น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมที่มองไม่เห็น