วิทยานิพนธ์ (สถ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2542

ศาลเจ้าเป็นศาสนสถานที่กำเนิดจากศาสนาเต๋าและความเชื่อพื้นบ้าน ที่มีความผูกพันและมีอิทธิพลต่อชาวจีนโพ้นทะเลและลูกหลานชาวจีนในไทยมาเป็นระยะเวลานาน และเป็นสถาปัตยกรรมแบบจีนประเพณีที่มีความสวยงาม มีความศักดิ์สิทธิ์ และมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว รวมทั้งเป็นศาสนสถานจีนที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทยและประเทศจีนด้วย จึงถือได้ว่าศาลเจ้าเป็นสถาปัตยกรรมที่มีคุณค่าควรแก่การอนุรักษ์อย่างยิ่ง ดังนั้นงานวิจัยครั้งนี้จึง มีจุดประสงค์เพื่อให้ได้มาซึ่งแนวความคิดในการอนุรักษ์ศาลเจ้าจีนในกรุงเทพฯ ที่สร้างขึ้นในช่วงสมัยรัชกาลที่ 1 ถึงรัชกาลที่ 5 โดยมุ่งเน้นในเรื่องสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมเป็นหลัก เริ่มต้นจากการศึกษาทฤษฎี หลักการ และกฎหมายการอนุรักษ์ที่เกี่ยวข้อง ศึกษาประวัติศาสตร์ ความเป็นมา และจุดกำเนิดของศาสนสถานประเภทนี้ทั้งที่ประเทศจีนและไทย จากนั้นสำรวจศาลเจ้าจีนของทั้ง 5 กลุ่มภาษาที่สร้างขึ้นในช่วงดังกล่าวในกรุงเทพฯ ทั้งหมด และนำข้อมูลจากการสำรวจมาวิเคราะห์เพื่อให้ได้ประเด็นหลัก 4 ประการ คือ บทสรุปของรูปแบบทางสถาปัตยกรรม หัวใจหรือเอกลักษณ์สำคัญของศาลเจ้า บทสรุปของปัญหาโดยรวมและการประเมินคุณค่าอาคาร และ ก็นำข้อมูลทั้งหมดมาสรุปเป็นแนวความคิดและแนวทางในการอนุรักษ์ ผลการวิจัยพบว่า แนวทางของการอนุรักษ์และพัฒนาเป็นแนวความคิดที่เหมาะสม เนื่องจากศาลเจ้าเป็นโบราณสถานที่ยังมีการใช้งานอยู่ โดยมีแนวโน้มไปในทางอนุรักษ์มากกว่าพัฒนาเพราะศาลเจ้ายุคนี้ถือเป็นสถาปัตยกรรมที่มีคุณค่ามากซึ่งไม่สามารถหาหรือสร้างทดแทนขึ้นใหม่ได้ แนวทางการอนุรักษ์นี้จะเป็นการรักษาคงสภาพเดิมและฟื้นฟูส่วนที่เสียหายหรือเปลี่ยนแปลงจากการใช้งานในอดีต ส่วนการพัฒนาคือ การเปิดโอกาสให้มีการปรับปรุงในบางส่วนเพื่อให้สอดคล้องต่อการใช้งานในปัจจุบัน แต่จะต้องอยู่ในขอบเขตที่ก่อให้เกิดผลเสียต่ออาคารเก่าน้อยที่สุด ในภาพรวมจะมีขั้นตอนที่สำคัญดังนี้ 1. ขึ้นทะเบียนศาลเจ้าที่มีคุณค่าสูงเป็นโบราณสถาน 2. สร้างความเข้าใจและสร้างจิตสำนึกที่เห็นในคุณค่าของโบราณสถาน รวมทั้งปลูกฝังทัศนคติที่ถูกต้องต่อการอนุรักษ์แก่เจ้าของศาลเจ้าและผู้สักการะ 3. จัดตั้งหน่วยงานหลักในการดูแลงานอนุรักษ์ และพัฒนาด้านข้อมูลความรู้ของศาลเจ้าโดยรวม 4. ปรับปรุงระบบการบริหารจัดการศาลเจ้า 5. ศึกษาพัฒนาในเรื่องข้อมูลความรู้และวิชาช่างที่เกี่ยวกับสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมจีน 6. ทำการตรวจสภาพและดำเนินงานอนุรักษ์ศาลเจ้า โดยที่จะต้องคงหัวใจอันสำคัญของศาลเจ้าทั้ง 6 ประการ คือ องค์รูปเคารพ, สัญลักษณ์ทางศิริมงคลหรือศิลปกรรมตกแต่งอาคร, การวางผังบริเวณ, ที่ว่างและบรรยากาศอันศักดิ์สิทธิ์, พิธีกรรมทางศาสนา และรูปแบบทางสถาปัตยกรรม 7.ทำการวางแผนการดูแลรักษา