วิทยานิพนธ์ (วท.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2542

ตามธรรมชาติปลาบางชนิดจะมีการเคลื่อนย้ายที่เพื่อการวางไข่ หาอาหาร และเสาะหาสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมกับการดำรงชีวิตในบางช่วง แต่เมื่อมีการก่อสร้างสิ่งกีดขวางทางน้ำจะทำให้เกิดอุปสรรคต่อการอพยพของปลา จึงได้ศึกษารูปแบบที่เป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน เพื่อช่วยลดปัญหานี้ ทำให้ปลาสามารถผ่านสิ่งกีดขวางทางน้ำไปได้บ้าง และขณะเดียวกันได้ศึกษาวิธีการที่ใช้ในปัจจุบัน ได้แก่ การก่อสร้างบันไดปลาโจน ซึ่งในประเทศไทยมีสร้างอยู่ 6 แห่งด้วยกัน แต่ขณะนี้สามารถใช้งานได้เพียง 3 แห่งเท่านั้น คือ บันไดปลาโจนเขื่อนระบายน้ำกว๊านพะเยา จังหวัดพะเยา บันไดปลาโจนเขื่อนระบายน้ำหนองหาน จังหวัดสกลนคร บันไดปลาโจนเขื่อนปากมูล จังหวัดอุบลราชธานี อีก 3 แห่งชำรุดหรืออยู่ในสภาพที่เสื่อมโทรมจนไม่สามารถใช้งานได้ ส่วนอีกแห่งหนึ่งกำลังอยู่ระหว่างการดำเนินการก่อสร้าง บันไดปลาโจนที่สามารถใช้งานได้ 3 แห่งนั้น จากการเก็บข้อมูลสามารถสรุปได้ว่าสามารถช่วยให้ปลาเดินทางผ่านไปได้ 25 ชนิด 24 ชนิด และ 63 ชนิด คิดเป็นร้อยละ 51.22 ร้อยละ 57 และร้อยละ 47 ตามลำดับ งานวิจัยนี้ได้นำแนวคิดของภูมิปัญญาชาวบ้าน และหาแนวความคิดใหม่เพื่อสร้างแบบจำลองในการช่วยให้ปลาสามารถเคลื่อนที่ผ่านสิ่งกีดขวางทางน้ำไปยังต้นน้ำได้ มีต้นแบบ 4 แบบ คือ แบบจำลองกังหันตักปลา แบบจำลองประตูกั้นน้ำ แบบจำลองระหัดวิดน้ำ และแบบจำลอง ลิฟท์ยกปลา โดยทดสอบประสิทธิภาพของแบบจำลองทางผ่านปลาทั้ง 4 แบบ กับปลาหางนกยูง ซึ่งมีประสิทธิภาพในการช่วยให้ปลาหางนกยูงสามารถผ่านสิ่งกีดขวางทางน้ำได้ คิดเป็นร้อยละ 3.00 22.38 9.37 และ 11.70 ตามลำดับ และยังแสดงด้วยว่าความหนาแน่นของปลาหางนกยูงในการทดลองไม่มีผลต่อการผ่าน แบบจำลองกังหันตักปลา แต่มีผลต่อการผ่าน แบบจำลองประตูกั้นน้ำ แบบจำลองระหัดวิดน้ำ และแบบจำลองลิฟท์ยกปลา เพศของปลาหางนกยูงไม่มีผลต่อการผ่านแบบจำลองทางผ่านปลาต้นแบบทั้ง 4 แบบ และแบบจำลองกังหันตักปลา และแบบจำลองลิฟท์ยกปลามีความเหมาะสมกับปลาที่เป็นปลาหน้าดิน และปลาผิวน้ำ แบบจำลองระหัดวิดน้ำมีความเหมาะสมกับปลาชนิดที่เป็นปลาผิวน้ำ ส่วนแบบจำลองประตูกั้นน้ำเหมาะสมกับปลาทุกชนิด