วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาภาษาขมุ ที่บ้านหินตุ้ม อำเภอ บ้านไร่ จังหวัดอุทัยธานี โดยใช้ทฤษฎีแทกมีมิค (Tagmemic) ในการวิเคราะห์ระบบเสียง และเปรียบเทียบการใช้คำศัพท์ภาษาขมุของคนสามกลุ่มอายุ รวมถึงแสดงแนวโน้มการใช้ คำศัพท์ในภาษาขมุ วิธีการศึกษาเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพภาคสนาม ใช้คำศัพท์พื้นฐาน ที่ใช้ในชีวิตประจำวันในการสัมภาษณ์เพื่อรวบรวมข้อมูลจำนวน 803 คำ แยกตามกลุ่ม ความหมาย 12 กลุ่ม โดยใช้คำศัพท์ภาษาขมุที่ใช้โดยผู้พูดในกลุ่มอายุที่ 1 เป็นหลัก ในการเปรียบเทียบ ในการศึกษาใช้ผู้บอกภาษาหญิง 9 คน และชาย 9 คน รวม 18 คน แบ่งผู้บอกภาษาเป็น 3 กลุ่มอายุ คือ ผู้บอกภาษากลุ่มที่ 1 อายุ 55 ปีขึ้นไป กลุ่มอายุ ที่ 2 อายุระหว่าง 35-45 ปี และกลุ่มอายุที่ 3 อายุระหว่าง 15-25 ปี ผลการศึกษาพบว่า มีหน่วยเสียงพยัญชนะ 31 หน่วยเสียง ได้แก่ /p, p(h), b, t, t(h), d, c, c(h), j, k, k(h), g, (...), s, x, (...), h, m, (h)m, n, (h)n, (...), (h)(...), (...), (h)(...), l, (h)l, w (h)w, j, (h)j/, หน่วยเสียงสระเดี่ยว 19 หน่วยเสียง ได้แก่ /i, i:, e, e:, (+,e), (+,e):, (...), (...):, (...), (...):, (...):, a, a:, u, u:, o, o:, (...), (...):/, หน่วยเสียง สระประสม 3 หน่วยเสียง ได้แก่ /i(...), (...), u(...)/, พยางค์ แบ่งออกเป็น 3 ชนิด คือ พยางค์หลัก, พยางค์รอง และพยางค์นำ คำมี 3 ประเภท คือ คำพยางค์เดียว, คำสองพยางค์ และคำสามพยางค์ ทำนองเสียงมี 2 ลักษณะ คือ ทำนองเสียงตกและทำนองเสียงสูงตก และ ภาษาขมุถิ่นนี้แยกความหมายของคำด้วยการเปรียบเทียบพยัญชนะโฆษะและพยัญชนะอโฆษะที่ ตำแหน่งพยัญชนะต้น ในการศึกษาเปรียบเทียบภาษาของชาวขมุ 3 กลุ่มอายุ ได้พบว่า ผู้บอก ภาษาทั้ง 3 กลุ่มอายุมีการใช้คำศัพท์ 5 ลักษณะดังนี้ 1) คำศัพท์ที่ผู้พูดทั้งสามกลุ่ม อายุใช้เหมือนกันแะลเป็นคำเดียวกับคำศัพท์เดิม (222 คำหรือร้อยละ 27.6) 2) คำศัพท์ ที่ผู้พูดทั้งสามกลุ่มอายุใช้เหมือนกันแต่มีการแปรเสียงร่วมด้วย (268 คำหรือร้อยละ 33.4) 3) คำศัพท์คนละคำกับคำศัพท์เดิมแต่อยู่ในกลุ่มความหมายเดียวกันกับคำศัพท์เดิม (29 คำหรือร้อยละ 3.6) 4) คำประสมที่เกิดจากการรวมคำศัพท์ในภาษาขมุและคำศัพท์ ภาษาไทย (35 คำหรือร้อยละ 4.4) 5) คำยืมจากภาษาไทย (249 คำหรือร้อยละ 31) นอกจากนี้ยังพบการแปรเสียงทั้งพยัญชนะ สระ และโครงสร้างพยางค์ โดยการแปร เกิดจากการทำให้การออกเสียงง่ายและรวดเร็วขึ้น การแปรเสียงพยัญชนะและสระ พบมากที่สุด ในกลุ่มอายุที่ 3 และ 2 ตามลำดับ ส่วนการลดรูปและการหายของโครงสร้างพยางค์พบใน พยางค์นำ พบเฉพาะผู้พูดในกลุ่มอายุที่ 3 จากการศึกษาในครั้งนี้ได้เห็นแนวโน้มว่า ผู้พูดในกลุ่มอายุที่ 3 มีการเปลี่ยนแปลง การใช้คำศัพท์และการแปรเสียงมากที่สุด โดยมีแนวโน้มจะใช้คำศัพท์ภาษาขมุน้อยลงและ ใช้คำยืมจากภาษาไทยมากขึ้น