การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาแนวพระดำริทางการศึกษาใน หัวเมืองของสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรส และศึกษาการจัดการศึกษาในหัวเมืองในสมัยสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระยาวชิร ญาณวโรรส ในระหว่าง พ.ศ.2441-2444 โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงประ วัติศาสตร์ ผลการวิจัยพบว่า สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ มีแนวพระดำริเกี่ยวกับการศึกษาในหัวเมืองที่สำคัญ 4 ประการคือ ประการที่หนึ่ง ทรงมีแนวพระดำริให้ส่งผู้อำนวยการศึกษาไปจัดการศึกษาในมณฑลต่าง ๆ และส่งเสริมให้เมืองนั้น ๆ เป็นผู้จัดการศึกษาของตนเอง ประการที่สอง ทรงมีแนวพระดำริให้เน้นความรู้ทางโลกคู่กับความรู้ทางธรรม และมุ่งการศึกษาเพื่อการเรียนหนังสือคู่กับการประกอบอาชีพ ประการที่สาม ทรงมีแนวพระดำริเกี่ยวกับค่าใช้จ่ายในการจัดการศึกษาหัวเมือง โดยได้ทรงดำริกำหนดอัตราบำรุงโรงเรียนตั้งชื่อสถานที่หรือชื่อวัด แทนที่จะตั้งชื่อตามบุคคลเพื่อความเจริญของโรงเรียน ในอนาคต การศึกษาในหัวเมือง การวิจัยพบว่า สมัยที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ เป็นเจ้ากระทรวงในกรมศึกษาหัวเมืองนั้น การศึกษาในหัวเมืองมีลักษณะที่สอดคล้องกับพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ให้ทรงคำนึงถึงรากเหง้าหรือพื้นฐานการศึกษาของไทยในอดีต กล่าวคือทรงนำ ความรู้สมัยใหม่ มาผสมผสานกับพื้นฐานทางสังคมและวัฒนธรรมไทย ซึ่งมีวัดเป็นศูนย์กลางและมีพระสงฆ์เป็นผู้จัดการศึกษา ในด้านการบริการการศึกษาทรงมุ่งให้การศึกษาในหัวเมืองมีลักษณะการจัดแบบกระจายอำนาจเพื่อให้ ท้องถิ่นสามารถพึ่งตนเอง นอกจากนี้ สมัยของสมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ยังเป็นสมัยแรกและสมัยเดียวที่มีการจัดตั้งกรมศึกษาหัวเมืองแยกออกมาจากกรมศึกษา และมีการประสานงานกับกระทรวงมหาดไทยอย่างใกล้ชิด มีการแต่งตั้ง ผู้อำนวยการศึกษามณฑลจากกรมศึกษาหัวเมืองไปดำเนินการและประสาน งานกับข้าหลวงเทศาภิบาลจากกระทรวงมหาดไทย อย่างไรก็ตาม ปัญหาการศึกษาในหัวเมืองในสมัยของสมเด็จพระ-สมณเจ้าฯ คือ ประกาศนียบัตรการศึกษาของกรมศึกษาหัวเมือง ไม่เป็นที่นิยมเนื่องจากเป็นวุฒิที่ไม่ได้รับการยกเว้นค่าราชการ และการยกเว้นเป็นไพร่หลวง และไพร่สมตลอดชีวิต เช่นเดียวกับประกาศนียบัตรการศึกษาของกรมศึกษาธิการ