วิทยานิพนธ์ (วท.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2554

วัตถุประสงค์ของงานวิจัยนี้เพื่อศึกษาการปนเปื้อนของราในสกุล Aspergillus ที่ผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และโอคราทอกซินเอ ในตัวอย่างเมล็ดข้าวไทย 3 ชนิด (ข้าวเปลือกจากนา ข้าวเปลือกและข้าวสารจากโรงสี) ที่เก็บจากภาคกลางของประเทศไทย ในปี พ.ศ. 2553 ใน 3 ฤดูเก็บเกี่ยวที่แตกต่างกัน (เดือนกุมภาพันธ์ กรกฎาคม และตุลาคม) และเพื่อศึกษาผลร่วมของอุณหภูมิและปริมาณน้ำอิสระ (water activity, A[subscript w]) ต่อการเจริญและการผลิตสารอะฟลาทอกซินบี 1 และโอคราทอกซินเอของราดังกล่าว พบว่า 272 ไอโซเลต ของ Aspergillus ถูกคัดแยกจากตัวอย่างเมล็ดข้าวทั้งหมด ซึ่งประกอบด้วย ราเขียวอมเหลือง (Aspergillus section Flavi) 197 ไอโซเลต และราดำ (Aspergillus section Nigri) 75 ไอโซเลต และพบ Aspergillus สูงในตัวอย่างข้าวเปลือกจากโรงสีของทุกฤดูกาลเก็บเกี่ยว โดยพบราเขียวอมเหลืองในตัวอย่างข้าวเปลือกจากโรงสีในเดือนตุลาคมมากที่สุด และพบราดำมากที่สุดในตัวอย่างข้าวเปลือกจากโรงสีของเดือนกุมภาพันธ์ สำหรับการผลิตสารพิษจากรา ตัวแทนของรา section Flavi 82 ไอโซเลต และตัวแทนของรา section Nigri 65 ไอโซเลต ถูกคัดเลือกสำหรับทดสอบความ สามารถในการผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และโอคราทอกซินเอ ตามลำดับ พบว่า 10.98 เปอร์เซ็นต์ของไอโซเลตที่คัดเลือกจาก section Flavi ผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 ได้ และ 30.77 เปอร์เซ็นต์ของไอโซเลตที่คัดเลือกจาก section Nigri ผลิตโอคราทอกซินเอได้ เมื่อนำตัวแทนของรา section Flavi ที่สามารถผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และ section Nigri ที่สามารถผลิตโอคราทอกซินเอได้ มาพิสูจน์เอกลักษณ์ทางชีววิทยาระดับโมเลกุลโดยใช้ลำดับนิวคลีโอไทด์บริเวณ ITS1-5.8S-ITS4 ของ rRNA พบว่า รา section Flavi มีเพียงรา 2 ชนิด เท่านั้น คือ A. flavus และ A. tamarii ซึ่ง A. flavus เป็นชนิดที่พบมากที่สุดและผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 ได้มากที่สุด สำหรับ section Nigri พบรา 4 ชนิด คือ A. aculeatus ซึ่งเป็นราที่พบมากที่สุด, A. niger, A. tubingensis และ A. carbonarius ซึ่งเป็นราที่ผลิตโอคราทอกซินเอได้มากที่สุด สำหรับการศึกษาผลร่วมของอุณหภูมิและ Aw ต่อการเจริญและการผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และโอคราทอกซินเอของราที่ผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และโอครา-ทอกซินเอได้มากที่สุดในอาหารแข็ง PDA และ rice medium พบว่า ทั้ง A. flavus และ A. carbonarius สามารถเจริญและผลิตสารพิษบนอาหารทั้งสองชนิดได้ที่ A[subscript w] 0.95 เท่านั้น การเจริญและการผลิตสารพิษจากราสูงสุดที่อุณหภูมิ 30 องศาเซลเซียส และลดลงตามอุณหภูมิที่ลดต่ำลง จากผลการทดลองทั้งหมดนี้ทำให้ทราบว่าข้าวเปลือกจากโรงสีเป็นแหล่งปนเปื้อนของราในสกุล Aspergillus ที่ผลิตอะฟลาทอกซินบี 1 และโอคราทอกซินเอระหว่างกระบวนการผลิตข้าว ดังนั้นการควบคุมปัจจัยสภาพแวดล้อม เช่น อุณหภูมิ และ A[subscript w] สามารถใช้เป็นแนวทางในการป้องกันและเฝ้าระวังการปนเปื้อนของราเหล่านี้ในกระบวนการผลิตข้าวไทยได้