วิทยานิพนธ์ (สถ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2553

พื้นที่บริเวณคลองบางกอกใหญ่-คลองชักพระ ฝั่งตะวันตกเป็นพื้นที่สวนผลไม้โบราณซึ่งมีประวัติหลายร้อยปี หลังจากการยุบรวมกรุงเทพฯ และธนบุรีในปี พ.ศ. 2515 พื้นที่ดังกล่าวกลายเป็นพื้นที่รองรับการขยายตัวของเมือง ซึ่งส่งผลกระทบต่อบริบทของการตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวนเดิม การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวน บริเวณคลองบางกอกใหญ่-คลองชักพระ ฝั่งตะวันตก ระหว่าง พ.ศ. 2453 ถึง พ.ศ. 2553 มีวัตถุประสงค์ดังนี้ (1) เพื่อศึกษาที่มาและลักษณะการตั้งถิ่นฐานชุมชนบนพื้นที่สวน บริเวณคลองบางกอกใหญ่-คลองชักพระ ฝั่งตะวันตก ระหว่าง พ.ศ. 2453 ถึง พ.ศ. 2553 (2) เพื่อวิเคราะห์ความเปลี่ยนแปลงของการตั้งถิ่นฐานชุมชนบนพื้นที่สวน บริเวณคลองบางกอกใหญ่-คลองชักพระ ฝั่งตะวันตก ระหว่าง พ.ศ. 2453 ถึง พ.ศ. 2553 โดยมีวิธีการดำเนินการวิจัย ดังนี้ (1) การสร้างแผนที่เชิงเลขแสดงรูปแบบการตั้งถิ่นฐานชุมชนบนพื้นที่สวน ในปี พ.ศ. 2453 ถึง ปี พ.ศ. 2553 จากแผนที่คลองระบายน้ำ (2) การแยกชั้นข้อมูลองค์ประกอบทางกายภาพของแผนที่เชิงเลขแสดงรูปแบบการตั้งถิ่นฐานชุมชนบนพื้นที่สวน (3) การวิเคราะห์เปรียบเทียบความสัมพันธ์ของข้อมูลองค์ประกอบทางกายภาพ ระหว่างพื้นที่สวนกับองค์ประกอบชั้นข้อมูลอื่นๆ (4) การสำรวจ ภาคสนาม โดยถ่ายภาพพื้นที่ และสัมภาษณ์ จากการศึกษาพบว่า (1) ลักษณะการตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวน จำแนกได้เป็น 2 ประเภท ประกอบด้วย การตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวนซึ่งคงสภาพขนัดสวน ได้แก่ พื้นที่ซึ่งยังคงรักษารูปแบบขององค์ประกอบขนัดสวน กับพื้นที่ซึ่งองค์ประกอบของขนัดสวนมีความเปลี่ยนแปลง และการตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวนซึ่งพัฒนาแล้วโดยการปรับเปลี่ยนด้วยการถมที่ และปลูกสร้างอาคาร (2) ความเปลี่ยนแปลงของการตั้งถิ่นฐานบนพื้นที่สวน จำแนกได้เป็นสามช่วง ประกอบด้วย ช่วงขยายบนพื้นที่เครือข่ายคลอง มีปัจจัยสำคัญคือ การขุดคลอง และการตัดถนน ช่วงขยายบนพื้นที่ริมถนน มีปัจจัยสำคัญคือ การตัดถนน และการพัฒนาพื้นที่เป็นอาคารบ้านเรือนริมถนน ช่วงขยายบนพื้นที่สวนภายใน มีปัจจัยสำคัญคือ การตัดถนน และการพัฒนาพื้นที่เป็นอาคารในโครงการจัดสรร (3) ระหว่างปี พ.ศ. 2453-2553 มีพื้นที่สวนเหลือเพียงร้อยละ 27.2 ตามการเปลี่ยนแปลงลักษณะการตั้งถิ่นฐานรูปแบบต่างๆ ซึ่งหากขาดแนวทางในการพัฒนาที่ชัดเจน จะส่งผลต่อสภาพพแวดล้อมและความเป็นอยู่ของประชากรในพื้นที่ศึกษาต่อไป