วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2522

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาและวิเคราะห์การส่งนักเรียนไปศึกษาต่อต่างประเทศตั้งแต่ พ.ศ. 2411-2475 คือ นับตั้งแต่เริ่มมีการปรับปรุงประเทศไทยให้ทันสมัยแบบตะวันตกอย่างจริงจังในรัชมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง พ.ศ. 2475 ซึ่งได้รับแรงผลักดันบางส่วนมาจากการที่มีนักเรียนออกไปศึกษาต่อต่างประเทศ โดยจะศึกษาตั้งแต่ภาคพื้นฐาน ความจำเป็นที่จะต้องส่งนักเรียนไปศึกษาต่อ การคัดเลือกนักเรียน วิธีการจัดการศึกษา ตลอดจนผลและปัญหาต่างๆ ที่เกิดจากการส่งนักเรียนไปศึกษาต่อต่างประเทศ ผลของการศึกษาพบ การว่าจ้างชาวต่างประเทศเข้ามาทดแทนความขาดแคลนบุคคลที่มีความสามารถในราชการ ในระยะที่บ้านเมืองจำเป็นต้องมีการปรับปรุงให้เจริญก้าวหน้าตามแบบสมัยใหม่นั้นเป็นสาเหตุให้ต้องมีการส่งนักเรียนออกไปศึกษาต่อต่างประเทศอย่างเร่งด่วน เพื่อมาปฏิบัติหน้าที่แทนชาวต่างประเทศและสนองความต้องการการของประเทศ ต่อมาเมื่อมีการปฏิรูปการปกครองภายในประเทศตั้งแต่ พ.ศ. 2435 แล้ว จึงได้มีการส่งนักเรียนทุนในสังกัดกระทรวงต่างๆ ออกไปศึกษาต่อต่างประเทศตามความต้องการเฉพาะของแต่ละกระทรวง ซึ่งขาดแคลนบุคคลที่มีความรู้แบบตะวันตกในวิชาต่างๆ โดยเฉพาะวิชาครู แพทย์ กฎหมาย วิศวกรรมศาสตร์ และการทหาร เสนาบดีของแต่ละกระทรวงจึงมีหน้าที่และสิทธิในการคัดเลือกนักเรียนด้วยวิธีการหลายอย่าง ทั้งเลือกจากเกณฑ์ความรู้ และให้เป็นการตอบแทนคุณงามความดีของข้าราชการ ชั้นผู้ใหญ่ในกระทรวง มีนักเรียนเป็นจำนวนมากที่ได้รับการคัดเลือกด้วยความสัมพันธ์ส่วนตัว โดยมิได้คำนึงถึงความรู้ ความสามารถเฉพาะตัวในการศึกษาเล่าเรียน ตลอดจนความประพฤติส่วนตัวของนักเรียน ก่อให้เกิดปัญหาหลายประการ ทั้งความล้มเหลวทางการศึกษา ความประพฤติอันมิชอบของนักเรียน ตลอดจนได้รับการปฏิบัติจากผู้ดูแลและราชทูตโดยไม่เท่าเทียมกัน อย่างไรก็ตามเมื่อนักเรียนเหล่านั้นกลับเข้ามาในประเทศแล้ว แต่ละคนก็มีโอกาสเข้ารับราชการ และมีส่วนในการพัฒนาประเทศตามความสามารถและความรู้ของตนเอง การส่งนักเรียนไปศึกษาต่อต่างประเทศ นอกจากจะทำให้เกิดการถ่ายทอดวิชาความรู้ในสาขาต่างๆแล้ว ยังได้ก่อให้เกิดความรู้สึกนึกคิด และการรับแนวทางความคิดทางการเมือง อันมีผลการเปลี่ยนแปลงระบบค่านิยมของคนในสังคมไทย และการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง พ.ศ. 2475 ในที่สุด แม้จะไม่อาจกล่าวได้ว่าการรับแนวคิดทางการเมืองของนักเรียนไทยในต่างประเทศอยู่ในระดับสูงเพียงใด และกระจายอยู่ในกลุ่มนักเรียนไทยในต่างประเทศมากน้อยเพียงใดก็ตาม