วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551

วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิเคราะห์ละครหลวง ที่ฟื้นฟูขึ้นในสมัยธนบุรี วิเคราะห์กระบวน ท่ารำ และรูปแบบนาฏยลักษณ์ บทพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มุ่งศึกษาละครหลวงสมัยธนบุรี โดยศึกษานาฏยลักษณ์ละครหลวงในสมัยอยุธยาตอนปลาย ตั้งแต่รัชสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พ.ศ.2275จนถึงกรุงธนบุรี พ.ศ.2325 มุ่งศึกษาสภาพของนาฏยศิลป์ และละครหลวงในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช โดยใช้กรณีศึกษา กระบวนท่ารำของนางสีดาในตอนท้าวมาลีวราชว่าความ และกระบวนท่ารำของนางวานรินในตอนหนุมานเกี้ยวนางวานริน วิธีวิจัยใช้การศึกษาจากเอกสารที่เกี่ยวข้อง สัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญด้านนาฏยศิลป์ ดุริยางค์ไทย คีตศิลป์ไทย และวรรณกรรม ผลการศึกษาสรุปได้ว่า ละครหลวงในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช เป็นการแสดงละครผู้หญิงที่ได้รับมาจากละครผู้หญิงของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช(หนู) ใน พ.ศ. 2312 ประกอบกับครูละครในสมัยอยุธยาที่หนีภัยสงครามจากพม่า ละครหลวงในสมัยธนบุรี รูปแบบและลักษณะในการแสดง เช่นเดียวกับละครรำ การแสดงยังคงจารีตประเพณีและขั้นตอนตลอดจนการแสดง เริ่มจากการไหว้ครู โหมโรง การรำเบิกโรง แล้วจึงจับเรื่อง ในส่วนวิธี แสดงละครหลวงพบว่าวิธีการแสดงแตกต่างจากละครใน ในสมัยรัตนโกสินทร์ ด้วยวิธีการบรรจุเพลงหน้าพาทย์ คำคี่ในคำกลอนและมีเพลงจากละครชาตรีผสมอยู่ เช่น มโนราห์โอด ชาตรี ยิ่กิน เป็นต้น การดำเนินเรื่องกระชับ รวดเร็ว มุ่งเน้นเนื้อความและเรื่องราวเป็นใหญ่ ลักษณะนิสัยตัวละครเปิดเผย มีอารมณ์สนุก และเน้นคุณธรรม ด้านความยุติธรรม การใช้ภาษามีถ้อยคำเรียบง่าย ตรงไปตรงมา มักมีการเล่นคำ สำนวนโวหารใช้คำธรรมดาไม่สละสลวยหรูหรา สรุปได้ว่า นาฏยลักษณ์ของการแสดงละครหลวงในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชเป็นการแสดงละครผู้หญิงของหลวงที่มีจารีตในการแสดงแบบสมัยอยุธยาตอนปลาย ท่ารำคล้ายท่ารำในสมัยรัตนโกสินทร์แบ่งออกเป็นการรำใช้บท และการรำเพลงหน้าพาทย์ กระบวนท่ารำใช้แม่ท่า และสร้อยท่า เพื่อให้ท่ารำสอดคล้องเชื่อมต่อกันจนเกิดความสวยงาม ในส่วนเทคนิคลีลาของท่ารำอาจยังไม่ละเอียดเท่าสมัยรัตนโกสินทร์ คาดว่าท่ารำบางท่าของตัวนางอาจจะมีการยกเท้าด้านหน้าเหมือนท่ารำละครผู้หญิงของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นลักษณะท่ารำของละครนอก และในขณะนั้นมีละครชาตรีที่เป็นต้นกำเนิดของละครนอกแสดงอยู่ทางใต้โดยทั่ว ดังนั้นนาฏยลักษณ์ของละครหลวงสมัยธนบุรีน่าจะได้รับอิทธิพลจากละครผู้หญิงของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช และครูละครในสมัยอยุธยา