การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำต้นแบบธุรกิจการผลิตและจำหน่าย ขยายโอกาสทางการผลิตและการตลาดให้แก่เกษตรกรผู้เลี้ยง โดยเชื่อมโยงระบบการผลิตของเกษตรกรผ่านการตรวจสอบมาตรฐานการเลี้ยง โรงฆ่าสัตว์และโรงงานตัดแต่งและแปรรูปที่ได้มาตรฐาน สู่ร้านจำหน่ายจนถึงผู้บริโภค มีการวิเคราะห์ต้นทุนและมูลค่าเพิ่มของโซ่อุปทานเนื้อโคไทยธรรมชาติและวิเคราะห์ความคุ้มค่าทางการเงินของการเลี้ยงโคพื้นเมืองธรรมชาติในเชิงพาณิชย์ โดยการนำร่องทดสอบกับกลุ่มเกษตรกร อำเภอท่าเสา และอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี โคพื้นเมืองที่เลี้ยงโดยกลุ่มเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการจะเป็นโคที่ปล่อยให้หากินตามทุ่งหญ้าธรรมชาติบริเวณชายเขา โคทุกตัวเป็นโคเพศผู้ได้รับการกำจัดพยาธิภายในและภายนอกพร้อมทำวัคซีนตามโปรแกรมของกรมปศุสัตว์ ประมาณ 1 เดือน ก่อนถึงกำหนดที่จะเข้าโรงฆ่าจะถูกนำมาเลี้ยงไว้ในพื้นที่บริเวณเดียวกันโดยปล่อยให้โคออกแทะเล็มหญ้าตอนเช้าและต้อนโคกลับเข้าคอกตอนเย็นทุกวัน เป็นไปตามมาตรฐานการเลี้ยงโคไทยธรรมชาติ (ประภาพร และคณะ, 2552) จนได้น้ำหนัก 170-200 กิโลกรัม อายุไม่เกิน 2 ปีครึ่ง ส่งเข้าโรงฆ่าของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน ภายหลังการลดอุณหภูมิซากในห้องเย็น 0-4 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 24 ชั่วโมง จะทำการตัดแต่งแยกชิ้นส่วนตามระบบการตัดแต่งซากแบบโพนยางคำ (มัทนา ,2551) จากโคพื้นเมืองที่นำเข้าทดสอบในการศึกษาจำนวน 77 ตัว พบว่าเปอร์เซ็นต์ซากอุ่นเท่ากับ 47% ปริมาณเนื้อรวม กระดูก ไขมันที่ได้จากการตัดแต่งมีค่าเท่ากับ 69 25.4 และ 3.8% ของน้ำหนักซาก ตามลำดับ ชิ้นส่วนหลักซึ่งได้แก่ เนื้อสันนอก สันสะโพก พับนอก ลูกมะพร้าว พับใน สันคอรักบี้ สันในเทียมใบพาย และเนื้อน่อง มีประมาณ 65% ของน้ำหนักรวมจากทุกชิ้นส่วนที่ได้จากการตัดแต่ง ทั้งนี้ชิ้นส่วนดังกล่าวถูกจัดจำหน่ายสู่ผู้บริโภคระดับสูง หรือตลาดเฉพาะกลุ่มโดยผ่านช่องทางการจำหน่ายที่สยามพารากอน ดิอิมโพเรียม และเดอะมอลล์ 5 สาขา โดยบริษัท เครือเบทาโกร จำกัด เป็นผู้จัดจำหน่าย ชิ้นส่วนรอง ได้แก่ เนื้อเสือร้องไห้ สีข้าง คอ และพื้นท้อง จะถูกนำไปแปรรูปทำเป็นผลิตภัณฑ์เนื้อหลากหลายชนิดซึ่งผลิตภัณฑ์ดังกล่าวจะถูกจัดจำหน่ายสู่ผู้บริโภคที่ร้านค้าของโครงการที่ตลาดพันธุ์ไม้ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ และที่ร้าน Farm shop สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง และประชาสัมพันธ์ผ่านเว็บไซค์ http://www.meatnet.kmitl.ac.th ผลการวิเคราะห์ต้นทุนและมูลค่าเพิ่มของโซ่อุปทานเนื้อโคไทยธรรมชาติ พบว่า กรณีโคพื้นเมืองที่เลี้ยงแบบปล่อยธรรมชาติ จังหวัดกาญจนบุรี น้ำหนักเฉลี่ย 180.63 กิโลกรัม มีมูลค่าเพิ่มจากการเลี้ยง 1,950.05 บาท/ตัว มีมูลค่าเพิ่มจากการแปรสภาพและตัดแต่งเป็นชิ้นส่วนเนื้อ 555.50 บาท/ตัว และมีส่วนเหลื่อมการตลาดเท่ากับ 1,455.50 บาท/ตัว ส่วนกรณีโคพื้นเมืองที่เลี้ยงด้วยหญ้าแพงโกล่าพันธุ์ขาวลำพูนและพันธุ์ลูกผสมน้ำหนักเฉลี่ย 258.13 และ 295.63 กิโลกรัม ตามลำดับ จากจังหวัดชัยนาท เกษตรกรขาดทุนจากการเลี้ยง 487.59 และ 768.93 บาท/ตัว ตามลำดับ มีมูลค่าเพิ่มจากการแปรสภาพและตัดแต่งเป็นชิ้นส่วนเนื้อ 1,186.92 และ 1,130.86 บาท/ตัว ตามลำดับ และมีส่วนเหลื่อมการตลาดเท่ากับ 2,355.67 และ 2,299.44 บาท/ตัว ตามลำดับ ดังนั้น โคที่เหมาะสมในการทำตลาดเนื้อโคธรรมชาติตามต้นแบบที่โครงการทำนั้นควรเป็นโคลูกผสมพื้นเมือง หรือพันธุ์พื้นเมือง เช่น พันธุ์ขาวลำพูน ที่มีน้ำหนักก่อนเข้าโรงฆ่าสูง เนื่องจากภายหลังการแปรสภาพและตัดแต่งแล้วได้น้ำหนักเนื้อแดงสูงซึ่งจะก่อให้เกิดมูลค่าเพิ่มในห่วงโซ่ที่สูงขึ้นตามไปด้วย ทั้งนี้จากการนำเอาชิ้นส่วนรองมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ชนิดต่าง ๆ และนำไปทดสอบจำหน่ายที่ร้านจำหน่ายผลิตภัณฑ์ของโครงการเริ่มจากเดือนมิถุนายน 2552 ถึงสิงหาคม 2553 รวม 15 เดือนพบว่าผลิตภัณฑ์ที่ขายได้มากที่สุดคือกลุ่มผลิตภัณฑ์เนื้ออิมัลชั่น ได้แก่ ไส้กรอกรมควันประเภทต่าง ๆ และมีทโลฟ ซึ่งมีปริมาณการขายได้ 458.82 และ 64.70 กิโลกรัม คิดเป็นสัดส่วนเท่ากับ 68.42 และ 9.65% ของผลิตภัณฑ์ทั้งหมดที่จำหน่าย การที่ผลิตภัณฑ์ดังกล่าวขายได้มากที่สุดเป็นเรื่องที่ดี เพราะผลิตภัณฑ์ดังกล่าวใช้ประโยชน์จากชิ้นส่วนรองได้อย่างมีประสิทธิภาพมากที่สุด นอกจากนี้ยังเพิ่มมูลค่าได้มากเมื่อเปรียบเทียบกับผลิตภัณฑ์อื่น ๆ โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์พื้นบ้านที่ไม่ต้องอาศัยเครื่องมือทันสมัยหรือเทคโนโลยีที่ยุ่งยากในการผลิต จากผลการวิเคราะห์ทางการเงินของเกษตรกรกลุ่มตัวอย่างในจังหวัดชัยนาท กับรูปแบบการเลี้ยง 2 ลักษณะ ได้แก่ การเลี้ยงด้วยหญ้าปลูก (แบบมีต้นทุนค่าหญ้า และแบบไม่มีต้นทุนค่าหญ้าเนื่องจากได้รับการสนับสนุนหญ้าปลูกจากภาครัฐ) และการเลี้ยงด้วยหญ้าธรรมชาติ/เลี้ยงปล่อยทุ่งพบว่า การเลี้ยงด้วยหญ้าธรรมชาติ และการเลี้ยงด้วยหญ้าปลูกแบบไม่มีต้นทุนค่าหญ้า นั้น มีความคุ้มค่าทางการเงิน กล่าวคือ ทั้ง 2 รูปแบบมีมูลค่าปัจจุบันสุทธิ (NPV) เท่ากับ 2,434.94 และ 719.47 บาทตามลำดับ อัตราส่วนของผลประโยชน์ต่อต้นทุน (BCR) เท่ากับ 1.07 และ 1.02 ตามลำดับ และ อัตราผลตอบแทนภายใน (IRR) เมื่อกำหนดอัตราคิดลดที่ร้อยละ 12 เท่ากับร้อยละ 18.37 และ 13.72 ตามลำดับ ขณะที่การเลี้ยงด้วยหญ้าปลูกแบบมีต้นทุนค่าหญ้านั้น ไม่มีความคุ้มค่าทางการเงิน อย่างไรก็ดี เมื่อพิจารณาความเสี่ยงของโครงการ ฯ ในอนาคต ด้วยการทดสอบจากค่าตัวชี้วัด Switching Value Test (SVT) แม้ว่าจะมีความคุ้มค่าทางการเงิน และต้นทุนหรือผลประโยชน์สามารถเพิ่มขึ้นหรือลดลงได้บ้างนั้น แต่พบว่าสามารถเปลี่ยนแปลงได้เพียงเล็กน้อยเท่านั้น นอกจากนี้ จากการสำรวจการผลิตและการตลาดของเกษตรกรผู้เลี้ยงโค ยังพบว่าการเลี้ยงโคพื้นเมืองของเกษตรกรรายย่อยในพื้นที่กำลังประสบกับปัญหา และมีจำนวนผู้เลี้ยงและจำนวนโคพื้นเมืองลดลงมาก ถึงแม้ว่าการเลี้ยงโคพื้นเมืองจะเป็นเพียงอาชีพเสริมของครอบครัว แต่ก็สามารถเพิ่มรายได้และยกระดับคุณภาพชีวิตให้กับเกษตรกรได้และเป็นส่วนสนับสนุนอาชีพกสิกรรมของเกษตรกรในพื้นที่ดังกล่าวด้วย และเนื่องจากค่าใช้จ่ายด้านอาหารเป็นค่าใช้จ่ายที่มีสัดส่วนที่สูง การส่งเสริมให้เกษตรกรเลี้ยงโคพื้นเมืองนั้น นอกจากการหาแนวทางเพิ่มรายได้แล้ว อีกทางหนึ่งควรช่วยหาแนวทางลดต้นทุนในการผลิตให้กับเกษตรกรเช่นกัน