วัตถุประสงค์ของงานวิจัยครั้งนี้เพื่อศึกษาระบบการผลิตและการตลาดไก่งวงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน โดยใช้แบบสัมภาษณ์เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่งวง ในพื้นที่ 11 จังหวัด จำนวน 131 ราย พ่อค้าผู้รวบรวม จำนวน 3 ราย และผู้ประกอบการร้านอาหารเมนูไก่งวง 5 ราย พบว่า เกษตรกร ส่วนใหญ่เลี้ยงไก่งวงเป็นอาชีพเสริม (ร้อยละ 90.84) เนื่องจากเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ (ร้อยละ 24.90) เป็นฟาร์มขนาดเล็กที่มีแม่พันธุ์ 6-20 ตัว (ร้อยละ 46.04) เพื่อจำหน่ายเป็นพ่อแม่พันธุ์ (ร้อยละ 50.23) ไก่งวงที่เลี้ยงส่วนใหญ่เป็นพันธุ์ลูกผสม (ร้อยละ 54.91) เนื่องจากปล่อยให้จับคู่ผสมพันธุ์กันเอง ตามธรรมชาติ (ร้อยละ 72.52) ทั้งนี้แม่พันธุ์ไก่งวงออกไข่เฉลี่ยปีละ 3.31 ครั้งๆละ 13.83 ฟอง ฟักไข่เองตามธรรมชาติ (ร้อยละ 83.78) อัตราการฟักออกเฉลี่ยร้อยละ 78.30 อนุบาลลูกไก่งวงโดยการกกด้วยหลอดไฟฟ้าและใช้กรงกกยกพื้นสูงมุงด้วยตาข่ายป้องกันยุง (ร้อยละ80.92) โรงเรือนมีความแข็งแรงและถาวร (ร้อยละ 85.50) ภายในกั้นคอกแยกเลี้ยงตามระยะการเจริญเติบโต (ร้อยละ 54.62) บนพื้นดิน (ร้อยละ 77.22) จัดหาวัสดุอุปกรณ์ให้น้ำและอาหารเพียงพอกับความต้องการ (ร้อยละ 97.71) และมีพื้นที่สำหรับปล่อยเลี้ยง (ร้อยละ 95.42) ให้กินอาหารข้นเป็นหลักแล้วเสริมด้วยพืชอาหารสัตว์ในท้องถิ่น (ร้อยละ 41.24) โดยการผสมอาหารข้นใช้เอง (ร้อยละ 60.70) วัตถุดิบอาหารสัตว์ซื้อจากนอกฟาร์ม (ร้อยละ 56.58) โดยเฉพาะรำข้าว (ร้อยละ 56.04) ใช้น้ำจากบ่อบาดาล (ร้อยละ 49.65) เลี้ยงไก่งวงร่วมกับสัตว์ปีกอื่นๆ (ร้อยละ 71.76) เมื่อนำสัตว์ปีกเข้าฟาร์มทำการกักโรคก่อน (ร้อยละ 62.60) ทำวัคซีนตามโปรแกรม (ร้อยละ 48.08) เมื่อสัตว์ป่วยรักษาด้วยตนเอง (ร้อยละ 87.50) โดยใช้ยาปฏิชีวนะ (ร้อยละ 65.96) ทำการถ่ายพยาธิเป็นประจำ (ร้อยละ 73.28) เกษตรกรมีต้นทุนในการผลิตไข่ 4.80 บาท/ฟอง ลูกไก่แรกเกิด-8 สัปดาห์ 89.88 บาท/ตัว ลูกไก่อายุ 9-28 สัปดาห์ 231.43 บาท/ตัว และพ่อแม่พันธุ์ 535.78 บาท/ตัว ส่วนใหญ่เป็นค่าอาหารสัตว์ (ร้อยละ 45.49) ในขณะที่ได้รับผลตอบแทน จากการจำหน่ายไข่ 15.63 บาท/ฟอง ลูกไก่แรกเกิด-4 สัปดาห์ 90.80 บาท/ตัว ลูกไก่อายุ 5-12 สัปดาห์ 189.91 บาท/ตัว ลูกไก่อายุ 13-28 สัปดาห์ 325.39 บาท/ตัว พ่อพันธุ์ 158.04 บาท/กก. แม่พันธุ์ 156.81 บาท/กก. และไก่ขุนเพื่อจำหน่ายเนื้อ 151.36 บาท/กก. โดยจำหน่ายเป็นไก่มีชีวิต (ร้อยละ 95.28) ให้กับผู้บริโภคในชุมชน (ร้อยละ 48.60) ทั้งนี้เกษตรกรประสบปัญหาการผสมเลือดชิดภายในฟาร์ม (ร้อยละ 43.30) วัตถุดิบอาหารสัตว์ราคาแพง (ร้อยละ 40.76) ขาดความรู้ด้านการสุขาภิบาลและการป้องกันโรคสัตว์ (ร้อยละ 59.20) ขาดการวางแผนการผลิต (ร้อยละ 50.47) ระบบการตลาดไก่งวงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน เป็นตลาดที่มีการซื้อขายกันเอง ในชุมชน เกษตรกรผู้ผลิตสามารถตั้งราคาขายได้เอง โดยเกษตรกรผู้ผลิตหันมาประกอบอาชีพเสริมเป็นพ่อค้าผู้รวบรวม ทำการรับซื้อไม่จำกัดปริมาณ ในราคาหน้าฟาร์มเท่ากันกับที่ตนเองจำหน่ายให้ลูกค้า จึงทำให้มีต้นทุนค่าใช้จ่ายในการขนส่งสูง พร้อมให้บริการชำแหละสดในอัตราค่าบริการตัวละ 50-100 บาท ในขณะที่ผู้ประกอบการร้านอาหารส่วนใหญ่ให้บริการอาหารไก่งวงเป็นเมนูเสริมพิเศษ ประเภทอาหารท้องถิ่น เพื่อตอบสนองผู้บริโภคซึ่งเป็นลูกค้าจร โดยมีความต้องการเฉลี่ยสัปดาห์ละ 7.80 ตัว ทั้งนี้เมื่อไก่งวง ออกจากฟาร์มเกษตรกรไปจนถึงมือผู้บริโภค เกษตรกรได้รับส่วนแบ่งการตลาดสูงถึงร้อยละ 97.50 ในขณะที่พ่อค้าผู้รวบรวมมีส่วนแบ่งการตลาดเพียง 2.50 แต่มีต้นทุนการตลาดร้อยละ 6.10 ของราคาขายปลีก สำหรับวิถีการตลาดไก่งวงในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนเริ่มจากเกษตรกรผู้ผลิตจำหน่ายไก่มีชีวิตให้กับผู้บริโภคในชุมชน ร้อยละ 48.60 เพื่อนเกษตรกร ร้อยละ 24.58 พ่อค้าผู้รวบรวมในภูมิภาค ร้อยละ 16.21 และพ่อค้าผู้รวบรวมจากต่างภูมิภาค ร้อยละ 2.23 ในขณะที่พ่อค้าออกตระเวนรับซื้อไก่งวงมีชีวิต มารวบรวมไว้ก่อนจำหน่ายทั้งในรูปแบบไก่มีชีวิตและไก่ชำแหละสด ให้กับเกษตรกรไปเลี้ยงเพื่อขยายพันธุ์ ร้อยละ 37.50 ผู้บริโภคในชุมชน ร้อยละ 37.50 และผู้ประกอบการร้านอาหาร ร้อยละ 25 ซึ่งนำไปแปรรูปเป็นเมนูอาหารจำหน่ายให้กับผู้บริโภคที่เป็นลูกค้าจร ร้อยละ 60 และผู้บริโภคในท้องถิ่นร้อยละ 40 คำสำคัญ : ระบบการผลิต, ระบบการตลาด, ไก่งวง, ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน 1/ เลขทะเบียนวิจัย: 55(1)-0516-031 2/ ศูนย์วิจัยและถ่ายทอดเทคโนโลยีมหาสารคาม ถนนมหาสารคาม-วาปีปทุม ตำบลแวงน่าง อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม 44000