งานศึกษาเรื่องนี้ช่วยคลี่คลายประเด็นคำถามเกี่ยวกับลักษณะความสัมพันธ์ของผู้คนในบริบทของรัฐจารีต ที่สัมพันธ์กับพัฒนาการของการกลายเป็นบ้าน เมืองและรัฐ กระทั่งถึงการอธิบายกระบวนการก่อรูปของรัฐดินแดนตอนในสมัยจารีต ผ่านความเคลื่อนไหวของ “ผู้คน” และ “สินค้า” ในตลาดและพื้นที่การค้าการแลกเปลี่ยนหลากหลายรูปแบบ ภายใต้ความสัมพันธ์ทางการค้าที่ดูเหมือนไร้ระเบียบแบบแผน ทว่ากลับเป็นตัวแปรสำคัญในการอธิบายเงื่อนไขที่ทำให้ “คน” และ “ทรัพยากร” เคลื่อนเข้าหากัน รัฐจารีตซึ่งมีข้อจำกัดในการควบคุม “กำลังคน” และ “ส่วย” ล้วนตระหนักถึงความสำคัญของพื้นที่การค้าเหล่านี้ ดังจะพบว่าอำนาจรัฐที่เข้มแข็งกว่า พยายามเข้ายึดครองศูนย์กลางการค้าที่สามารถเชื่อมเครือข่ายได้อย่างกว้างขวาง หรือการพยายามสร้างบรรยากาศทางการค้าในกลุ่มเมืองที่มีความสำคัญ ทั้งแหล่งที่มา ประเภท ผู้ซื้อ และผู้ขายสินค้าที่ปรากฏตัวในพื้นที่ทางการค้า ล้วนสัมพันธ์กับกระบวนการสร้างความหมาย และการรับรู้ลักษณะทางชาติพันธุ์ในเชิงเปรียบเทียบ และถูกนำเสนอผ่านเรื่องเล่า นิทาน ตำนานท้องถิ่นมาอย่างยาวนาน จากการศึกษาพบว่า ความสำคัญของการค้าที่เด่นชัดที่สุดคือ เป็นการค้าที่สัมพันธ์กับชีวิตทุกด้านทั้งมิติทางสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการเมือง อย่างไรก็ตามภายใต้มิติความสัมพันธ์ที่ดูเรียบง่าย กลับพบว่าผู้คนในดินแดนแถบนี้ได้เผชิญหน้ากับการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญหลายระลอก ทั้งสงครามการแย่งชิงกำลังคนและทรัพยากร ซึ่งนำไปสู่การย้ายถิ่นฐาน และการสร้างตำนานเรื่องเล่าเกี่ยวกับบ้านเกิดเมืองนอน ตลอดจนนำไปสู่การสร้างเครือข่ายการค้า ภายใต้ระบบความสัมพันธ์เชิงเครือญาติระหว่างบ้านเมือง ที่เคยเป็นมาตุภูมิกับถิ่นฐานที่เข้าไปตั้งรกรากใหม่ อีกทั้งในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 24 การขยายตัวของอาณานิคมในเขตภาคพื้นทวีป ทำให้เกิดการขยายตัวของเศรษฐกิจการค้า การเข้ามาของสินค้าโรงงานภายใต้นโยบายการระบายสินค้าสู่ตลาดท้องถิ่นของอาณานิคม การใช้เงินตราเป็นสื่อกลางในการแลกเปลี่ยนเริ่มขยายตัว พร้อมกันกับการบุกเบิกพื้นที่การสัมปทานป่าไม้ เหมืองแร่ และพื้นที่เกษตรกรรมออกไปอย่างกว้างขวาง ผลประโยชน์เรื่องการจัดการทรัพยากร นำไปสู่ความขัดแย้งระหว่างชนชั้นนำของล้านนา และระหว่างล้านนากับสยาม จนกระทั่งสยามปรับเปลี่ยนโครงสร้างความสัมพันธ์ของรัฐประเทศราช ด้วยการผนวกล้านนาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม ภายใต้การปกครองในระบบเทศาภิบาล พ.ศ. 2442

วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550