วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2539

ศึกษาจารีตการใช้อุปกรณ์การแสดงละครเรื่อง อิเหนา ของกรมศิลปากร ตั้งแต่ พ.ศ.2508-2538 โดยใช้วิธีศึกษาจากวรรณคดีเรื่อง อิเหนา บทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 เอกสารที่เกี่ยวข้อง การสัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิ การสังเกตการณ์ การแสดงบนเวที วิดีทัศน์ การศึกษาอุปกรณ์การแสดงจริง และจากประสบการณ์ตรงของผู้วิจัยในฐานะผู้แสดงและครูผู้สอนนาฏยศิลป์ไทยในวิทยาลัยนาฏศิลปมากกว่า 15 ปี ผลการวิจัยพบว่าอุปกรณ์การแสดงละครเรื่อง อิเหนา ของกรมศิลปากร สามารถแบ่งตามลักษณะการใช้งานได้ 4 หมวดคือ 1.ตั้งอยู่กับที่ 2.เคลื่อนไหว 3.อาวุธ และ 4.เบ็ดเตล็ด อุปกรณ์หมวดที่ 1 ใช้ตั้งหรือวางอยู่กับที่เพื่อแสดงฐานานุศักดิ์ของตัวละครที่เป็นกษัตริย์และพระราชวงศ์ การใช้อุปกรณ์ในหมวดนี้เลียนแบบจารีตการใช้เครื่องราชูปโภคของพระมหากษัตริย์ไทย อุปกรณ์หมวดที่ 2 แบ่งได้ 2 ประเภท คือ พาหนะและเครื่องสูงประเภทพาหนะมักย่อส่วนให้กระทัดรัดเหมาะแก่การแสดงนาฏยศิลป์ และมีจารีตการใช้อิงกระบวนการทางนาฏยศิลป์ไทย ประเภทเครื่องสูงมีจารีตการใช้เลียนแบบการใช้เครื่องสูงในกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารคแต่มีขนาด มีความงดงาม และมีประมาณน้อยกว่าที่กำหนดไว้ในกระบวนพยุหยาตรา อุปกรณ์หมวดที่ 3 อาวุธเป็นอุปกรณ์สำคัญที่ใช้สำหรับการต่อสู้ การรำตรวจพล การรำอวดฝีมือและทำกิจกรรมอื่น ๆ ตามที่ระบุไว้ในบทละคร อาวุธที่สำคัญมี 4 ชนิด คือ ทวน หอกซัด กระบี่ และกริช ซึ่งเลียนแบบอาวุธจริงและมีจารีตการใช้อิงหลักนาฏยศิลป์ไทยประกอบหลักการใช้อาวุธในการรบจริง อุปกรณ์หมวดที่ 4 เป็นอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่ใช้ประกอบตามเนื้อเรื่องและมีจารีตการใช้เยี่ยงการใช้อุปกรณ์ในชีวิตประจำวัน สรุปได้ว่า จารีตการใช้อุปกรณ์การแสดงละครเรื่อง อิเหนา ของกรมศิลปากร อิงระเบียบธรรมเนียมแห่งราชสำนักไทยพอสังเขปผนวกกับจารีตทางนาฏยศิลป์ไทย และวิธีใช้ในชีวิตประจำวันโดยพิจารณาความเหมาะสมในการแสดงแต่ละครั้งเป็นสำคัญ ผลจากงานวิจัยนี้คาดว่า จะสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการใช้อุปกรณ์ประกอบการแสดงละครเรื่อง อิเหนา และละครรำเรื่องอื่น ๆ ที่ใช้อุปกรณ์ประเภทเดียวกัน