วิทยานิพนธ์ (คพ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2550

พ.ศ.2547 การเคหะแห่งชาติจัดทำแผนพัฒนาที่อยู่อาศัยเมืองสกลนครแบบมีส่วนร่วม พบว่าปัญหาที่อยู่อาศัยที่ชาวสกลนครเห็นว่ามีความสำคัญมากคือปัญหาที่อยู่อาศัยในย่านเมืองเก่า เนื่องจากที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์ถูกทิ้งร้าง และมีสภาพทรุดโทรมชาวเมืองจึงต้องการให้มีการดำเนินงานอนุรักษ์และฟื้นฟูที่อยู่อาศัยเพื่อให้ชุมชนมีสภาพภาพการอยู่อาศัยที่ดีขึ้น ผลการศึกษาพบว่าสภาพปัจจุบันที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์ในย่านเมืองเก่าสกลนครมีทั้งหมด 186 หลัง จำนวนมากอยู่ในสภาพทรุดโทรมทำให้มีคุณภาพการอยู่อาศัยที่ลดลง สาเหตุเกิดจาก อายุอาคารที่อยู่อาศัยที่ก่อสร้างมานาน มีอายุเฉลี่ยประมาณ 80 ปี และจากปัญหาภาวะเศรษฐกิจของผู้อยู่อาศัยในระดับครัวเรือนโดยมีร้อยละ 30 ของที่อยู่อาศัยที่สำรวจทั้งหมดมีรายได้เฉลี่ย 5,000 บาทต่อเดือน จึงไม่สามารถรับภาระในการดูแลรักษาบ้านของตนเองได้ นอกจากนั้นยังพบปัญหาการอยู่อาศัยคือ พื้นที่ใช้สอยไม่เพียงพอเนื่องจากการอยู่อาศัยแบบครอบครัวขยาย และที่อยู่อาศัยแบบที่มีเอกลักษณ์เหล่านี้ ไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตสมัยใหม่ ทำให้ผู้อยู่อาศัยใช้ประโยชน์ได้ไม่เต็มที่ และเนื่องจากเป็นบ้านไม้ จึงเสี่ยงต่ออัคคีภัย และค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาบ้านไม้มีราคาสูง ซึ่งสิ่งเหล่านี้ส่งผลให้ผู้อยู่อาศัยมีแนวคิดที่จะรื้อสร้างเป็นบ้านปูนสมัยใหม่มากขึ้น จากสภาพปัญหาที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์ในปัจจุบัน การอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยจะทำให้ชุมชนมีสภาพการอยู่อาศัยที่ดีขึ้นได้ และอาจนำมาซึ่งผู้มาเยี่ยมชมชุมชนที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์นี้ อันจะเป็นการสร้างรายได้ให้กับชุมชนอีกทางหนึ่ง จึงเกิดความสนใจที่จะศึกษา โอกาสในการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย โดยมีวัตถุประสงค์ คือ (1) ศึกษาสภาพปัจจุบัน และศักยภาพชุมชนในการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยย่านเมืองเก่าสกลนคร (2) ศึกษาทัศนคติของชาวชุมชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ในการอนุรักษ์ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยย่านเมืองเก่าสกลนคร (3) วิเคราะห์ปัจจัยในการส่งเสริมและขัดขวางการอนุรักษ์ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยในย่านเมืองเก่าสกลนคร จากการศึกษาพบว่า ปัจจัยส่งเสริมที่ทำให้มีโอกาสในการอนุรักษ์ฟื้นฟูชุมชนที่อยู่อาศัยที่เป็นปัจจัยภายใน ได้แก่ (1) ผู้อยู่อาศัยในที่อยู่อาศัยที่มีคุณค่าร้อยละ 34 ของที่อยู่อาศัยที่สำรวจเห็นด้วยกับการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย (2) ผู้อยู่อาศัยมีความสัมพันธ์แบบเครือญาติที่เข้มแข็งหากมีเป้าหมายร่วมกันน่าจะทำให้ดำเนินการต่างๆได้ง่าย (3) ชุมชนมีความสัมพันธ์เชิงสังคมสูงในรูปแบบที่หลากหลายมีการช่วยเหลือเกื้อกูลกันในการดำเนินกิจกรรมเพื่อส่วนรวม (4) ประชาคมเมือง เทศบาลให้ความสนับสนุนกับการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย ส่วนปัจจัยหนุนจากภายนอก ได้แก่ (1) มีหน่วยงานภาครัฐ , หน่วยงานทางวิชาการที่พร้อมให้การสนับสนุน (2) มีกลไกทางกฎหมายที่เอื้ออำนวย ให้เกิดการอนุรักษ์ได้ ปัจจัยต้านการอนุรักษ์ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยที่เป็นปัจจัยภายใน คือ (1) ปัญหาเศรษฐกิจระดับครัวเรือนไม่มีทุนมากพอในการที่ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยด้วยตนเองได้ (2) ชุมชนขาดความรู้ และความเข้าใจการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย (3) ชุมชนยังเป็นสังคมพึ่งภายนอกรัฐอุปถัมภ์ (4) ขาดเทคโนโลยี และวัสดุที่เหมาะสม (5) ทัศนคติของผู้อยู่อาศัยในที่อยู่อาศัยที่มีเอกลักษณ์ที่มีคุณค่าร้อยละ16 ของที่อยู่อาศัยที่สำรวจไม่เห็นด้วยกับการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย ส่วนปัจจัยขัดขวางจากภายนอก ได้แก่ (1) ภาครัฐยังการบริหารจัดการแบบรวมศูนย์อยู่มาก (2) ค่านิยมในการพัฒนายังขาดการศึกษาด้านมิติทางวัฒนธรรม ผลการศึกษาพบว่า การอนุรักษ์ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยในย่านเมืองเก่าสกลนครมีโอกาสที่จะเป็นไปได้ปานกลาง เนื่องจากมีปัจจัยสนับสนุนจากภาครัฐ และหน่วยงานทางวิชาการ และที่สำคัญคือเทศบาล และประชาคมเมืองสกลนครเห็นความสำคัญของการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัย แต่ปัจจัยที่ทำให้โอกาสการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยประสบความสำเร็จได้อย่างยั่งยืน โดยชุมชนเป็นแกนหลักนั้นยังคงมีโอกาสเป็นไปได้ยาก เนื่องจาก จุดอ่อนด้านทุนของผู้อยู่อาศัย และทัศนคติชุมชนยังเป็นแบบรัฐอุปถัมป์ ดังนั้น ถ้าจะทำให้สำเร็จต้อง (1) ตั้งเป้าหมายให้ถูกต้องว่าเป็นการอนุรักษ์ฟื้นฟู เพื่อชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นเป็นสำคัญ (2) ในระยะแรกต้องอาศัยหน่วยงานภายนอก เช่น หน่วยงานท้องถิ่น และสถาบันการศึกษา ที่มีความเข้าใจในเป้าหมายอย่างถ่องแท้เป็นผู้จุดประกายให้กับชาวชุมชน (3) กระบวนการอนุรักษ์ ฟื้นฟูที่อยู่อาศัยต้องดำเนินการโดยกระบวนการมีส่วนร่วมควบคู่กับการแลกเปลี่ยน ความรู้และเสริมศักยภาพของชุมชนในการแก้ปัญหาต่างๆด้วยตนเอง โดยอาจคัดเลือกพื้นที่ที่มีศักยภาพสูงสุดมาดำเนินการเป็นตัวอย่างอย่างเป็นรูปธรรม เป็นแหล่งเรียนรู้เพื่อให้เมื่อชุมชนมีความพร้อมมากขึ้นแล้วชุมชนจะสามารถปรับเปลี่ยนบทบาทมาเป็นแกนหลักในการพัฒนา อันจะนำไปสู่การพัฒนาที่ต่อเนื่องยั่งยืน