โครงการวิจัยชุด “สถานภาพไทยศึกษา: สำรวจเชิงวิพากษ์” นี้ มุ่งสำรวจองค์ความรู้เรื่องไทยศึกษาที่ได้พัฒนาเติบใหญ่และแตกแขนงออกไปมากมายในช่วง 3 ทศวรรษที่ผ่านมา วิธีวิจัยเน้นการสำรวจเนื้อหาสาระขององค์ความรู้ แนวคิดทฤษฎีต่าง ๆ ตลอดจนวิธีการใช้ทฤษฎีนั้น ๆ ในการศึกษาสังคมไทย นอกจากนี้ยังมีความมุ่งหมายที่จะเสนอแนะประเด็นปัญหาและแนวทางการวิจัยในอนาคต เพื่อผลักดันภูมิปัญญาไทยให้เข้มแข็งและเดินไปในทิศทางที่ก้าวหน้าต่อไป บทความ 7 เรื่องในชุด “สถานภาพไทยศึกษา: สำรวจเชิงวิพากษ์” นี้ 6 เรื่องได้มีการนำเสนอในการประชุมนานาชาติเรื่องไทยศึกษา ครั้งที่ 6 ส่วนอีกบทความหนึ่งที่คณะบรรณาธิการได้เพิ่มเติมเข้ามาคือบทความทางประวัติศาสตร์ของธงชัย วินิจจะกูล ทั้งนี้เพื่อเสริมแง่มุมของไทยศึกษาจากสาขาวิชาประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่สำคัญมากของไทยศึกษา สิ่งที่บทความที่ 7 สะท้อนให้เห็นตรงกันก็คือ พัฒนาการของแนวการศึกษาสังคมไทยหรือไทยศึกษาในระยะแรกนั้นเป็นแบบ “ฝรั่งศึกษาไทย” โดยเริ่มต้นจากชาวตะวันตกที่เข้ามาใช้ชีวิตในประเทศสยาม ซึ่งในขณะนั้นยังเป็นประเทศเล็ก ๆ ที่ล้าหลังทั้งทางเทคโนโลยีและแสนยานุภาพทางการทหาร อีกทั้งยังต้องเผชิญกับปัญหาการคุกคามของลัทธิล่าอาณานิคม วิกฤตดังกล่าวบีบให้ราชสำนักต้องเร่งปรับตัว สร้างความเป็นเอกภาพในราชอาณาจักร และเพื่อการนี้นักปราชญ์ในราชสำนักจึงรับเอาวิธีการจัดระบบระเบียบความรู้แบบตะวันตกมาใช้ในการศึกษาสังคมไทย ซึ่งในทัศนะของราชสำนักขณะนั้นเรื่องของสังคมไทยก็คือเรื่องราวของราชวงศ์ พุทธศาสนา และวัฒนธรรม ที่อธิบายจากมุมมองของราชสำนัก