วิทยานิพนธ์ (อ.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2543

วิทยานิพนธ์นี้มุ่งศึกษา การรวมกลุ่มทางการเมืองของ ส.ส. อีสานในช่วงสองทศวรรษแรกของระบอบประชาธิปไตย ทั้งช่วงที่ยังไม่มีระบบพรรคการเมือง (พ.ศ. 2476-2489) และช่วงที่มีระบบพรรคการเมืองไทย (พ.ศ. 2486-2494) ผลการศึกษาพบว่า การรวมกลุ่มทางการเมืองของคนอีสานในช่วงก่อน พ.ศ. 2475 มีอยู่แล้ว โดยมีพื้นฐานมาจากความเป็นชนชาติลาว และการที่ลาวฝั่งซ้ายตกเป็นอาณานิคมฝรั่งเศสขณะที่ลาวฝั่งขวาหรือภาคอีสานอยู่ภายใต้การปกครองของไทย ประกอบกับการสถาปนาหน่วยการปกครองที่เรียกว่า "ภาค" และ คำว่า "อีสาน" ก็ได้ถูกสร้างขึ้นมาใช้ รวมกับกระแสสร้างความเป็นไทยของอำนาจรัฐส่วนกลางกรุงเทพฯ เข้ามาทอนความเป็นลาวลงนับตั้งแต่สมัยปฏิรูปการปกครองเป็นต้นมา จึงมีผลทำให้ความเป็นท้องถิ่นนิยมและภูมิภาคนิยมในอีสานเริ่มก่อตัวขึ้น และสำนึกนี้ถูกกระตุ้นโดย ส.ส. อีสานเมื่อการเมืองระบอบประชาธิปไตยที่มีการเลือกตั้งเข้ามามีบทบาททั้งในระดับชาติและระดับท้องถิ่น และท้องถิ่นนิยมและภูมิภาคนิยมก็เป็นปัจจัยพื้นฐานสำคัญที่ทำให้ ส.ส. อีสานรวมกลุ่มกันในสภาฯ เพื่อเป็นพลังต่อรองกับรัฐบาลในการช่วยเหลือภูมิภาคของตน อย่างไรก็ตาม ภายหลังการเลือกตั้งครั้งที่ 3 พ.ศ. 2481 ส.ส. อีสานได้แสดงความคิดเห็นทางการเมืองที่เริ่มเหมือนและแตกต่างกันชัดเจนมากยิ่งขึ้นเมื่อมีกลุ่มเสรีไทยและกลุ่มที่ไม่ใช้เสรีไทยและพัฒนาการของพรรคปรากฏเด่นชัดขึ้นเมื่อมีระบบพรรคการเมืองในปี พ.ศ. 2489 โดย ส.ส. อีสานได้เข้าไปมีบทบาทในการเป็นแกนนำจัดตั้งพรรคการเมืองใหญ่ 2 พรรค ซึ่งมีแนวคิดทางการเมืองที่แตกต่างกัน อย่างไรก็ตาม ขณะที่ในสภาฯ ส.ส. อีสานแบ่งเป็นกลุ่ม 2 กลุ่มใหญ่ แต่นอกสภาฯพบว่า แกนนำของ ส.ส. อีสานสองกลุ่มได้มีการประสานความคิดทางการเมืองภายใต้ปัจจัยพื้นฐานมาจากชาติพันธุ์ลาว โดยได้รวมกลุ่มกันเคลื่อนไหวนอกสภาฯที่รู้จักกันในนาม "ขบวนการเสรีลาว" หรือ "ลาวอิสระ" เพื่อกอบกู้เอกราชให้แก่ชาติลาว จนเป็นเหตุให้ ส.ส. อีสานทั้งสองกลุ่มถูกกล่าวหาจากรัฐบาลจอมพล ป.พิบูลสงครามว่าต้องการแบ่งแยกดินแดนอีสาน เป็นประเด็นหนึ่งที่นำไปสู่การกำจัดนักการเมืองอีสานกลุ่มเสรีไทย ส่วนการรวมกลุ่มของ ส.ส. อีสานหลังการรัฐประหาร 2490 นั้น พบว่า ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ ส.ส. อีสานรวมกลุ่มกันอย่างเห็นได้ชัดเจนมากกว่าสมัยก่อนหน้านั้นก็คือ การมีผลประโยชน์ร่วมกัน โดยที่พลังท้องถิ่นนิยมและภูมิภาคนิยมก็ยังคงดำรงอยู่