การสำรวจสถานะความรู้ เรื่อง กระบวนการและเทคนิคการทำงานของนักพัฒนา มีวัตถุประสงค์เพื่อประมวลความรู้ที่จำเป็นสำหรับนักพัฒนาในการทำงานกับชุมชน ทำการศึกษาโดยการทบทวนเอกสารและประมวลข้อเสนอแนะจากที่ประชุมผู้เชี่ยวชาญ มีขอบเขตการศึกษาใน 5 เรื่อง คือ 1) การศึกษาชุมชน 2) การเสริมสร้างพลังอำนาจแก่ชุมชน โดยกระบวนการมี ส่วนร่วมและกระบวนการเรียนรู้ 3) การพัฒนาและเสริมสร้างผู้นำ 4) การสร้างทีมงาน องค์กรและเครือข่าย 5) การติดตามและประเมินผล ผลการศึกษาในส่วนของการศึกษาชุมชน แสดงให้เห็นว่าชุมชนเป็นคำที่มีหลาย ความหมายและหลายรูปแบบ ไม่จำกัดว่าจะต้องเป็นชุมชนหมู่บ้าน หรือ ชุมชนตามพื้นที่ ชุมชนในรูปแบบใหม่อาจก่อเกิดขึ้นด้วยจิตสำนึกหรือความสนใจร่วมซึ่งสมาชิกไม่จำเป็นต้องติดต่อสัมพันธ์กันโดยตรง ไม่จำเป็นต้องอยู่ในพื้นที่เดียวกันก็ได้ ความหมายหรือลักษณะของชุมชนจะมีความซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรก็ตาม การศึกษาชุมชน คือ การแสวงหาข้อเท็จจริงของชุมชนทั้งระบบโดยไม่แยกส่วนวิเคราะห์ ซึ่งนำไปสู่การเรียนรู้และปฏิบัติงานร่วมกันอย่างมีเป้าหมาย วิธีการและเทคนิคในการศึกษาชุมชน ให้ความสำคัญต่อการมีส่วนร่วมของกลุ่มเป้าหมาย มีการพัฒนาวิธีการศึกษาให้สามารถดำเนินการได้ในระยะเวลาสั้นเพื่อให้ทันสถานการณ์และนำมาใช้ประโยชน์ได้อย่างแท้จริง ผลการศึกษาโดยรวม ปรากฏว่า การส่งเสริมการมีส่วนร่วม การเรียนรู้ การสนับสนุนการรวมพลังในการดำเนินกิจกรรมในรูปกลุ่ม องค์กรและเครือข่าย การพัฒนาผู้นำ และแม้กระทั่งการติดตามและประเมินผล จัดว่าเป็นกระบวนการเสริมพลังอำนาจแก่ชุมชนได้ทั้งสิ้น ทั้งนี้ กระบวนการทำงานและเทคนิคในเรื่องต่าง ๆ ดังกล่าวจะต้องมีความเชื่อมโยงกัน โดยเริ่มจากการทำงานกับสมาชิกจำนวนน้อยไปหามาก ส่งเสริมการเรียนรู้และฝึกปฏิบัติจากเรื่องง่าย ๆ ใกล้ตัวไปสู่เรื่องที่ยากและซับซ้อนมากขึ้น มีขอบเขตการวิเคราะห์กว้างขึ้น ส่งเสริมให้ชุมชนมีการเรียนรู้อย่างต่อเนื่องและนำไปสู่การปฏิบัติ รวมทั้งให้คุณค่าแก่ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการสร้างความรู้ใหม่จากประสบการณ์ของชุมชน การรวมตัวของกลุ่มและองค์กรประชาชนเข้าเป็นเครือข่ายหรือสร้างขบวนการ เคลื่อนไหวทางสังคม ก็เป็นพัฒนาการของพลังในการเกื้อกูล พลังสร้างสรร นอกจากนี้ เครือข่ายในงานพัฒนา มิได้จำกัดอยู่เพียงเครือข่ายองค์กรชุมชนหรือองค์กรประชาชนเท่านั้น หากมี เครือข่ายทางสังคมหรือประชาสังคม ซึ่งอาจเกิดขึ้นจากการรวมตัวระหว่างบุคคลที่มีจิตสำนึก ความต้องการ หรือความรู้สึกร่วมในประเด็นสาธารณะ โดยที่ไม่ได้รู้จักกันหรืออยู่ใกล้ชิดมาก่อน อาศัยช่องทางการติดต่อสื่อสารผ่านสื่อและระบบเทคโนโลยีสารสนเทศ ซึ่งนักพัฒนาจะต้อง ปรับเปลี่ยนบทบาทและเทคนิควิธีในการทำงานให้สอดคล้องกับพัฒนาการของการรวมกลุ่มในลักษณะและระดับต่าง ๆ ด้วย ผู้มีบทบาทสำคัญในกระบวนการพัฒนา ได้แก่ ผู้นำและชนชั้นนำ ซึ่งผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า ผู้นำเป็นผู้ที่สามารถสื่อประสานกับสมาชิกเพื่อร่วมกันดำเนินงานให้บรรลุถึงความสำเร็จ นอกจากนี้ ผู้นำและชนชั้นนำมักจะเกี่ยวข้องกับโครงสร้างอำนาจทั้งภายในและภายนอก ชุมชน ได้แก่ โครงสร้างอำนาจแบบเครือญาติ ฝักฝ่าย แบบระบบอุปถัมภ์ และความสัมพันธ์เชิงพึ่งพาระหว่างชาวบ้านและนายทุนหรือนักการเมือง ดังนั้น ผู้นำอาจเป็นได้ทั้งผู้สร้างและทำลายความเข้มแข็งของชุมชน ความรู้ในการทำงานกับชุมชนเป็นทฤษฎีแห่งการปฏิบัติ ที่มีความเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกันระหว่างการสร้างองค์ความรู้ใหม่ การทดลองนำไปปฏิบัติ และการทบทวน ประเมินความรู้ โดยอาศัยเทคนิคการศึกษาและวิเคราะห์ การเรียนรู้และการติดตามและประเมินผล ที่เน้นการทำงานแบบมีส่วนร่วมของพหุภาคี การเลือกใช้กระบวนการและเทคนิคในการทำงานกับชุมชน นักพัฒนาควรตระหนักถึงสถานการณ์ปัญหา อุดมการณ์และเป้าหมายของการพัฒนา และควรพิจารณาถึงเงื่อนไขในด้านประชาชนซึ่งเป็นกลุ่มเป้าหมาย สถานการณ์ทางสังคม วัฒนธรรม และการเมือง เงื่อนไขด้านนโยบายและการบริหารการจัดการขององค์กรทั้งภาครัฐและเอกชนด้วย เนื่องจากองค์ความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาชุมชนมีอยู่อย่างกว้างขวาง การศึกษาครั้งนี้ไม่สามารถจะสำรวจได้อย่างครอบคลุมทั้งหมด ประเด็นสำคัญสำหรับการศึกษาค้นคว้าต่อไป ได้แก่ รูปแบบต่าง ๆ ขององค์กรประชาชน, ลักษณะ พลวัตและผลกระทบของชุมชนในรูปแบบใหม่ หรือ ชุมชนเสมือนจริง, การมีส่วนร่วมของคนยากจน, การมีส่วนร่วมของผู้เกี่ยวข้องกับโครงการทุกฝ่าย, ผู้นำและโครงสร้างอำนาจ, การจัดการความขัดแย้งในชุมชน, เครือข่ายประชาสังคม และการประเมินผลแบบมีส่วนร่วมในโครงการขนาดใหญ่ This study on “The State of Knowledge on Work Process and Techniques of Development Workers” aims at compiling necessary knowledge for development workers in working with the community. It contains documentary reviews and constructive recommendations deriving from experts’ meetings. The scope of the study covers five heading namely community study, community empowerment through participation and learning process, development and promotion of leaders, groups / organizations / networks, and monitoring & evaluation. With regard to community study, it is found that “community” has many definitions and forms, and is not limited to a village community or area community. A new form of community may develop out of consciousness or common interests while its members do not necessarily have direct contacts or belong to the same geographical set-up. Despite the complexity of definitions and the changing characteristic of a community, community study remains a holistic fact-finding that leads to a purposeful collective learning and practicing. Methods and techniques used in community study emphasize the significance of participation by the target group and the development of the study method, which guarantee the promptness in order to respond to the situation and to become fully utilized. The study concludes that the strengthening of participation and learning, the support in unified forces in the forms of groups/ organizations / networks, leaders development, monitoring and evaluation, can each, be considered a process towards community development. Each process must be inter- related, beginning from working with a small number of members to larger ones, strengthening learning process and practices from simple matters around them to more difficult and complicated matters with wider scope of analysis, promoting learning process leading to practices, giving recognition to local wisdom, and construct new knowledge from community experiences. The amalgamation of groups and people’s organizations into network or social movement signifies the development of supportive and creative forces. Moreover development network is not confined to just community or people’s organization network. A social or civil society network may also arise from the unification of individuals with common ideology, needs, and feelings towards certain public issues, who are not necessarily former acquaintanted with one another. The linkage mechanism or communication channels consists of media and information technology system. It is also essential that development workers must adapt their roles and work techniques to facilitate group development of different characteristics and levels. Community leaders and elite play important roles in the development process. The study indicates that they are capable to communicate with members to enhance activities to success. Besides, leaders and the elite normally have some connections with power structure both within and outside the community, such as power structure in the forms of clanship, affiliation, patronage, as well as inter-dependency between members and some capitalists or politicians. Leaders thus could become at the same time creators or destroyers of community strength. Knowledge on working with community is a theory of practice which involves the interrelationship of new knowledge building, knowledge application, knowledge review and evaluation using study and analytical techniques, learning, monitoring and evaluation, with emphasis on multi- partite participation. In selecting the process and techniques of working with the community, the development workers should be aware of the problematic situation, goals and target of development. Others conditions to be considered are the target group, social, cultural and political situation, as well as policy, administration and management of governmental and non-governmental organizations. Since the state of knowledge on community development is numerous, this study can not cover all. Recommended topics for further study include various forms of people’s organizations; characteristics, dynamics and impact of a new form of community or virtual community; participation of the poor in development process; multi-partite participation in development; leaders and power structure; management of community conflicts, civil society networking, and participatory evaluation of large-scale projects.