วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2544

ศึกษาวรรณกรรมเรื่องจดหมายจางวางหร่ำ พระนิพนธ์ในกรมหมื่นพิทยาลงกรณ ในด้านที่มาของเรื่อง รูปแบบ กลวิธีการแปลและดัดแปลง และประเภทของวรรณกรรมเพื่อจะพิจารณาคุณค่าและความสำคัญ ของจดหมายจางวางหร่ำที่มีต่อพัฒนาการวรรณกรรมไทย การศึกษาพบว่า จดหมายจางวางหร่ำแปลและดัดแปลงมาจากวรรณกรรมอเมริกันเรื่อง Letters from a Self-Made Merchant to His Son ของ จอร์จ ฮอเรซ ลอริเมอร์ (George Horace Lorimer) โดยยังคงรูปแบบเป็นนวนิยายรูปแบบจดหมายเช่นเดียวกับวรรณกรรมต้นฉบับ จึงทำให้จดหมายจางวางหร่ำเป็นนวนิยายรูปแบบจดหมายเรื่องแรกของไทย และเป็นนวนิยายไทยเรื่องแรกที่มีที่มาจากวรรณกรรมอเมริกัน นอกจากนั้นยังพบว่าผู้ประพันธ์ได้ดัดแปลงองค์ประกอบต่างๆ ทางวรรณกรรมทั้งเนื้อเรื่อง ตัวละคร และฉากให้มีความเป็นไทยได้อย่างกลมกลืน การดัดแปลงที่สำคัญที่สุดอยู่ที่การใช้ภาษา ซึ่งแสดงให้เห็นลีลาเฉพาะของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ ในด้านประเภทของวรรณกรรม จดหมายจางวางหร่ำจัดเป็นทั้งวรรณกรรมคำสอนและวรรณกรรมแนวขบขัน คำสอนเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตในสังคมไทย ช่วงที่เริ่มรับอารยธรรมตะวันตกเป็นคำสอนที่มีประโยชน์และยังใช้ได้จนปัจจุบัน คำสอนเหล่านี้ถูกเสนอผ่านการใช้ภาษาและเหตุการณ์ขบขัน ซึ่งเป็นกลวิธีการสร้างความขบขันที่พบมากที่สุดในเรื่อง จดหมายจางวางหร่ำนอกจากจะมีความสำคัญในฐานะนวนิยายคำสอนเล่มแรก และนวนิยายแนวขบขันเล่มแรกแล้ว ยังมีคุณค่าในฐานะวรรณกรรมคำสอนแนวใหม่ ที่นำคำสอนอันหนักแน่นจริงจังมาถ่ายทอดผ่านอารมณ์ขันได้อย่างมีประสิทธิภาพ