วิทยานิพนธ์ (อ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2544

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาพระนิพนธ์ประเภทสารคดีท่องเที่ยวของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพในด้านรูปแบบ เนื้อหา และการใช้ภาษา รวมทั้งพระประวัติที่สัมพันธ์กับการท่องเที่ยว ผลการวิจัยสรุปว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงโปรดการท่องเที่ยวมาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ การเดินทางทั้งในและต่างประเทศตลอดพระชนม์ชีพของพระองค์ทำให้ทรงพระนิพนธ์งานเขียนประเภทสารคดีท่องเที่ยวมากถึง 14 เรื่อง พระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมการท่องเที่ยว โดยเฉพาะอย่างยิ่งการให้ความรู้ในการท่องเที่ยวอย่างถูกต้องและเป็นประโยชน์ การจัดพิมพ์พระนิพนธ์สารคดีท่องเที่ยวของพระองค์เองและของนักเขียนท่านอื่นๆ ส่งผลให้งานเขียนประเภทนี้กลายเป็นงานเขียนประเภทสำคัญประเภทหนึ่งในวงวรรณกรรมไทย ในด้านรูปแบบ เนื้อหา และการใช้ภาษาในสารคดีท่องเที่ยวของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พบว่าพระนิพนธ์สารคดีท่องเที่ยวมีรูปแบบ 3 รูปแบบ คือ บันทึกรายวัน จดหมาย และบทความ เนื้อหาของพระนิพนธ์สารคดีท่องเที่ยวเน้นไปที่การบันทึกการเดินทางและข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ การให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีของสถานที่ การเล่าเกร็ดเรื่องของการเดินทาง รวมทั้งการแนะนำสถานที่ท่องเที่ยวบางแห่งโดยเฉพาะ การใช้ภาษาในพระนิพนธ์สารคดีท่องเที่ยวเป็นการใช้คำ สำนวน และภาพพจน์ที่ก่อให้เกิดภาพและสื่อความหมายได้ชัดเจน มีการเรียบเรียงข้อความอย่างเป็นระบบระเบียบ และลำดับความคิดอย่างมีสัมพันธภาพ จัดเป็นงานเขียนที่มีคุณค่าสูงในด้านวรรณกรรม นอกจากนั้น พระนิพนธ์สารคดีท่องเที่ยวยังมีคุณค่าในด้านประวัติศาสตร์และสังคม กล่าวคือเป็นการบันทึกประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของไทยและประวัติศาสตร์ของประเทศที่ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนไทย รวมทั้งสะท้อนภาพสังคมท้องถิ่นและสังคมชนชั้นสูงของไทยในสมัยของพระองค์ด้วย