ความมุ่งหมายของการวิจัยนี้เพื่อศึกษาวิธีและผลงานของ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ ที่มีต่อสังคมอีสาน ทางด้านการจัดการศึกษา และการรจนาวรรณกรรม พบว่า พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ เป็นพระเถระธรรมยุติก นิกายชาวอีสานที่มีบทบาทสำคัญยิ่งต่อการ จัดการศึกษาของชาวอีสานในสมัยที่มีการปฏิรูปหัวเมืองอีสาน เพื่อต้านทานการคุกคามของมหาอำนาจตะวันตก โดยท่านเป็นผู้มีบทบาท เป็นกำลังสำคัญในการปฏิรูปการศึกษาในมณฑลอีสานและรจนาวรรณกรรม อีสานเพื่อให้ความรู้แก่ชาวอีสาน ในช่วงปี พ.ศ. 2442-2446 พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ จัดตั้งโรงเรียนขึ้นที่วัดสุปัฏนาราม ในเมืองอุบลราชธานี มีความเจริญก้าวหน้าเป็นที่พอพระราชหฤทัย ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้รับพระราชทาน ตำแหน่งผู้อำนวยการศึกษามณฑลอีสาน ท่านได้ขยายการศึกษา ไปทุกหัวเมืองตลอดมณฑลอีสาน การจัดการศึกษาของพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ แม้ว่าจะส่งผลกระทบต่อการศึกษาและแนวคิดตามแบบประเพณีเดิมของชาวอีสาน แต่ก้ทำให้ชาวอีสานมีโอกาสศึกษาเล่าเรียนหนังสือไทยทัดเทียมชาวไทย ทั้งประเทศและยังเป็นการสร้างความรู้สึกเป็นอันหนึ่งอันเดียวระหว่าง คนอีสานกับคนไทยทั่วไป ซึ่งส่งผลต่อความมั่นคงทางการเมืองในสมัยนั้น ส่วนผลงานทางด้านวรรณกรรมที่รจนาเป็นภาษาถิ่นอีสานนั้น ได้เปลี่ยนแปลง ตัวอักษรที่ใช้เขียนวรรณกรรม หนังสือลาวมาเป็นอักษาไทยกลาง เพื่อให้สอดคล้องกับการศึกษาในสมัยนั้น และใช้รูปแบบคำประพันธ์ ที่เป็นฉันทลักษณ์พื้นถิ่นอีสาน คือคำกาพย์ และคำกลอน นอกจากนี้ ท่านยังได้สอดแทรกคำภาษาไทยกลางและภาษาบาลี-สันสกต ในการรจนาด้วย ส่วนทางด้านเนื้อหานอกจากจะเป็นคำสอน ตามฮีตคลองโบราณของชาวอีสานเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับชาดก และพระธรรมคำสอนแล้ว เนื้อหาในวรรณกรรมที่ท่านรจนา ยังสะท้อนให้เห็นสภาพสังคมไทยยุคสมัยของท่านและโลกทัศน์ของท่าน วรรณกรรมของพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ นอกจากให้ความรู้หนังสือไทยแล้ว ยังบันทึกคำสอนที่ช่วยกล่อมเกลา อมรมจริยธรรมของชาวอีสาน และให้ความรู้ที่มีคุณค่าแก่ชาวอีสานในเรื่องของอำนาจรัฐ กษัตริย์ การปกครอง หน้าที่พลเมืองดีและความรู้เกี่ยวกับสภาพสังคมเมืองหลวง และสังคมอีสานซึ่งเป็นการเปิดโลกทัศน์ของชาวอีสานให้กว้างไกล ยิ่งขึ้นกว่าเดิม