วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาปุจฉา-วิสัชนาในฐานะกลวิธีทางวรรณศิลป์ในการสร้างปัญหา ความรู้ ความเข้าใจพุทธธรรมในวรรณคดีไทยพุทธศาสนา ผลการวิจัยพบว่า ปุจฉา-วิสัชนา หมายถึง การถามและการตอบปัญหาธรรม เป็นกลวิธีนำเสนอพุทธธรรมในวรรณคดีพุทธศาสนาภาษาบาลีทั้งในพระไตรปิฎกและวรรณคดีพุทธศาสนาหลังพระไตรปิฎก ปุจฉา-วิสัชนามีความสำคัญในฐานะเป็นวิธีการสั่งสอนและเผยแพร่ธรรมของพระพุทธเจ้าและพุทธสาวก เป็นกลวิธีช่วยการทรงจำเพื่อรักษาและสืบทอดพุทธศาสนาในวัฒนธรรมมุขปาฐะและสืบเนื่องเป็นขนบวรรณศิลป์ในวรรณคดีลายลักษณ์ อีกทั้งปุจฉา-วิสัชนายังมีนัยสำคัญในฐานะเป็นกลวิธีที่เอื้อต่อการเจริญสมาธิ ปุจฉา-วิสัชนาเป็นกลวิธีทางวรรณศิลป์ในการสื่อสารสาระธรรมในวรรณคดีไทยพุทธศาสนาได้แก่วรรณคดีชาดก วรรณคดีสาระธรรม และวรรณคดีพระราชปุจฉา ได้อย่างกระจ่างชัด ในลักษณะต่างๆ ได้แก่ ปุจฉา-วิสัชนาลักษณะแห่งธรรมนัยเดียว ปุจฉา-วิสัชนาปริศนาธรรม ปุจฉา-วิสัชนาที่ซับซ้อนหลายนัย และปุจฉา-วิสัชนาในลักษณะตั้งปุจฉาและวิสัชนาโดยผู้แต่งเองลักษณะทางวรรณศิลป์เกิดจากการประสานองค์ประกอบทางวรรณคดี ทั้งการใช้ภาษาและการเรียบเรียงอย่างประณีต มีเอกภาพเพื่อนำเสนอพุทธธรรม ในฐานะกลวิธีทางวรรณศิลป์ในการสร้างปัญญาความรู้ ปุจฉา-วิสัชนาเป็นกลวิธีที่ทำให้ผู้ศึกษาได้มีส่วนร่วมในตัวบท โดยกำหนดประเด็นปัญหา โน้มน้าว กระตุ้นและท้าทายให้เกิดการขบคิดตีความ แล้วคลี่คลายไขปัญหา สร้างความกระจ่าง อรรถาธิบายให้ความรู้ พัฒนาความคิดกำจัดทิฐิมานะ นำไปสู่ความเข้าใจในพุทธธรรม สร้างศรัทธาและปัญญาในที่สุด ผลที่เกิดขึ้นคือปิติอันเกิดจากความเข้าใจอย่างกระจ่างหมดจดสมบูรณ์ ปุจฉา-วิสัชนายังเป็นกลวิธีที่มีความสำคัญในวัฒนธรรมไทยอันเนื่องด้วยพุทธศาสนาได้แก่ ประเพณีมีพระราชปุจฉา การเทศนาสอนธรรม และปรากฏในวัฒนธรรมพื้นบ้านทั้งเพลงปฏิพากย์ปริศนาคำทาย และผญาภาษิต ทั้งเป็นกลวิธีในการเรียนการสอนพุทธศาสนาในรูปแบบเรียนและหนังสือสอนธรรมะ ปุจฉา-วิสัชนาในสังคมไทยจึงมีความโดดเด่นสำคัญ เป็นกลวิธีที่เข้าถึงกลุ่มคนทุกระดับในสังคม มีบทบาทและความสำคัญอย่างยิ่งในวิถีชีวิตของคนไทย