การศึกษาเรื่อง การเปลี่ยนแปลงและการปรับตัวทางสังคมในด้านการเมืองของหัวหน้าครอบครัวชาวนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นการศึกษาเฉพาะกรณีหมู่บ้านศรีษะกระบือ ตำบลคูเมือง อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี โดยใช้วิธีวิจัยทางมานุษยวิทยาสัมภาษณ์หัวหน้าครอบครัวชาวนาอย่างไม่เป็นทางการ 47 คน การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม และการเก็บข้อมูลจากเอกสารทางประวัติศาสตร์ด้วย มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะการปรับตัวในด้านการเมืองของหัวหน้าครอบครัวชาวนา ผลการวิจัยพบว่า การปรับตัวของหัวหน้าครอบครัวชาวนาในด้านการเมืองตั้งแต่สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์จนถึงสมัยการปกครองระบอบประชาธิปไตย มีลักษณะที่หัวหน้าครอบครัวชาวนาต้องปรับตัวต่อระเบียบกฎเกณฑ์ของรัฐมากขึ้น ๆ โดยมีการแสดงพฤติกรรมเป็น 2 ลักษณะคือ แสดงพฤติกรรมที่สอดคล้องต่อองค์ประกอบของอำนาจรัฐ และแสดงพฤติกรรมที่ไม่สอดคล้องต่อองค์ประกอบของอำนาจรัฐ การปรับตัวโดยการยอมรับกฎเกณฑ์ในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์เห็นได้ชัดในการจ่ายค่าเสียหัวค่านา การเกณฑ์แรงงาน การสำมะโนครัว และการทำใบจองที่ดิน นอกจากกฎเกณฑ์เหล่านี้ การดำเนินชีวิตของชาวบ้านมีความเป็นอิสระ ต่อมาเมื่อเปลี่ยนการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยรัฐได้ใช้ระเบียบกฎเกณฑ์มากขึ้น หัวหน้าครอบครัวชาวนาจึงมีการปรับตัวที่แตกต่างกัน กฎเกณฑ์ใดที่เป็นประโยชน์ต่อชาวบ้าน จะมีการปรับตัวสอดคล้องได้ดีเช่น การทำเอกสารสิทธิในที่ดิน การศึกษาในโรงเรียนส่วนกฎเกณฑ์ที่ขัดแย้งกับความต้องการของชาวบ้าน จะมีการปรับตัวได้ช้า เช่น การเล่นการพนัน การทำสุรา การแจ้งย้ายที่อยู่เป็นต้น