วิทยานิพนธ์ (นศ.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2553

การวิจัยชิ้นนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสถานภาพของสื่อพิธีกรรมงานศพของชุมชน บ้านดงใน 3 ช่วงเวลา ได้แก่ ระยะที่ 1 ก่อนหน้าทา โครงการงานศพงดเหล้า ระยะที่ 2 โครงการเริ่มต้น และระยะที่ 3 โครงการเข้มแข็ง 2) ศึกษาและเปรียบเทียบกระบวนการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมในระยะที่ 2 และระยะที่ 3 3) ศึกษาพื้นที่ สาธารณะของชุมชน 4) ศึกษาทุนของแกนนา ชุมชน และ 5) ศึกษากระบวนการสื่อสารเพื่อขยายผลจากชุมชนบ้านดงไปสู่ ระดับจังหวัด โดยใช้เครื่องมือในการเก็บข้อมูล ประกอบด้วย การสังเกตการ ณ์ การสัมภาษณ์ การสนทนากลุ่ม และการ วิเคราะห์เอกสาร กลุ่มเป้าหมายในการศึกษา ได้แก่ แกนนาชุมชนและคนในชุมชนบ้านดง แกนนาและคนในชุมชนอื่นๆ ที่ ดา เนินโครงการงานศพงดเหล้า เจ้าหน้าที่จากภายนอกที่สนับสนุนการเคลื่อนโครงการ รวมทั้งสิ้น 178 คน ผลการศึกษาพบว่า บริบทของชุมชนบ้านดงมีทุนวัฒนธรรมและทุนทางสังคมสูง มีโครงข่ายการสื่อสาร ของ ชุมชนที่เข้มแข็ง สถานภาพของสื่อพิธีกรรมงานศพระยะที่ 1 พิธีกรรมงานศพเป็นพื้นที่ของปัจเจกและชุดสัญญะเพื่อแสดง ฐานะหน้าตาของเจ้าภาพงานศพ ระยะที่ 2 พิธีกรรมงานศพเป็นพื้นที่ของชุมชนและเป็นชุดสัญญะแสดงถึงความเอื้ออาทร เจ้าภาพและการร่วมมือของชุมชน ระยะที่ 3 พิธีกรรมงานศพยังคงเป็นชุดสัญญะแสดงความเอื้ออาทรและความร่วมมือ แต่มี บทบาทหน้าที่เพิ่มขึ้นในฐานะสัญญะแสดงอัตลักษณ์ใหม่ในฐานะ “ชุมชนปลอดเหล้าในงานศพ” กระบวนการสื่อสารเพื่อ ปรับแปลงความหมายมีทั้งการประนีประนอมกับความหมายโดยนัยของเหล้าและการรื้อถอนมายาคติของเหล้าและงานศพ การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมในระยะที่ 2 มีเป้ าหมายหลักคือแลกเปลี่ยนข้อมูล สร้างฉันทามติเพื่อนา ไปสู่การกระทา การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมในระยะที่ 3 มีเป้ าหมายหลักเพื่อตอกย้า วิถีปฏิบัติ สร้างเครือข่ายใหม่ๆ และ สั่งสมทุนวัฒนธรรม และทุนทางสัญลักษณ์ของชุมชน รูปแบบการสื่อสารแบบมีส่วนร่วมที่ปรากฏในทั้งสองระยะได้แก่ การพูดคุยกลุ่มเล็ก การ ประชุมหมวดบ้าน การประชุมหมู่บ้าน และการทา กิจกรรมร่วมกันในพิธีกรรมงานศพ พื้นที่สาธารณะของชุมชนบ้านดงเป็นพื้นที่สาธารณะที่นา ไปสู่การกระทา มีลักษณะเป็นเครือข่าย มีความ หลากหลายทั้งในแง่รูปแบบและขนาด ชุมชนได้ประกอบสร้างทั้งพื้นที่สาธารณะที่ใช้มิติเชิงเหตุผลเป็นหลัก พื้นที่ สาธารณะที่ใช้มิติเชิงอารมณ์เป็นหลัก และพื้นที่สาธารณะที่ผสมผสานระหว่างมิติเชิงเหตุผลและอารมณ์ โดยเลือกใช้พื้นที่ สาธารณะให้สอดคล้องกับเป้ าหมายการสื่อสารและกลุ่มเป้ าหมายในการสื่อสารแต่ละครั้ง แกนนา ของชุมชนมีทุนวัฒนธรรมและทุนทางสงั คมสูง และได้ใช้ทุนทั้งสองประเภทนี้ในทุกขั้นตอนของการ สื่อสารเพื่อปรับแปลงความหมายในพิธีกรรมงานศพ ส่งผลให้หลังดา เนินโครงการงานศพงดเหล้า ทุนของแกนนา ทั้ง 4 ประเภท ได้แก่ ทุนเศรษฐกิจ ทุนวัฒนธรรม ทุนทางสังคม และทุนสัญลักษณ์ เพิ่มสูงขึ้น ทุนของแกนนา ที่เพิ่มสูงขึ้นส่งผล ให้ทุนของชุมชนเพิ่มสูงขึ้นด้วยกระบวนการสื่อสารเพื่อขยายผลจากชุมชนบ้านดงไปสู่ระดับจังหวัด กลไกอา นาจจากภาครัฐก่อให้เกิดความ ตื่นตัว แต่กลไกการมีส่วนร่วมภายในชุมช นทาให้ประสบความสาเร็จ ข้อค้นพบสาคัญ คือ 1) การถอดบทเรียนจากชุมชน ต้นแบบต้องศึกษาและถ่ายทอดให้ครบถ้วนทั้งบริบท กระบวนการ และผลลัพธ์ 2) ต้องใช้แบบจา ลองการสื่อสารเชิง พิธีกรรมเป็นหลัก 3) ต้องมีการตั้งคณะทา งานเฉพาะกิจซึ่งมีองค์ประกอบที่หลากหลาย 4) ต้องมีกระบวนการสื่อสารอย่าง เข้มข้นเพื่อสร้างความเข้าใจก่อนเข้าสู่กระบวนการตัดสินใจ 5) ต้องทา ให้พิธีกรรมงานศพเป็นพื้นที่สาธารณะของชุมชนโดย สร้างกิจกรรมให้คนมีส่วนร่วมในฐานะผู้ผลิต และ 6) ต้องสนับสนุนให้ชุมชนสื่อสารโดยใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์