วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2553

วิทยานิพนธ์พัฒนาการของการแสดงโนราสายขุนอุปถัมภ์นรากร(พุ่ม เทวา) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา ลักษณะของพัฒนาการทางศิลปะวิธีการสืบทอด ลักษณะพิเศษ องค์ประกอบ และวิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลต่อพัฒนาการของการแสดงโนราสายขุนฯโดยศึกษาค้นคว้าจากหนังสือ เอกสาร สัมภาษณ์ และสังเกตการณ์ ผู้วิจัยแบ่งช่วงเวลาเป็น ๖ ช่วง คือ ช่วงที่ ๑ การกำเนิดโนราขุนฯ(พ.ศ.๒๔๓๔-๒๔๖๘) ช่วงที่ ๒ การสืบทอดคณะโนราของขุนฯโดยลูกศิษย์(พ.ศ.๒๔๖๙-๒๔๘๐) ช่วงที่ ๓ ลูกศิษย์รุ่นแรกเป็นนายโรงและตั้งคณะของตนเอง(พ.ศ.๒๔๘๑-๒๕๐๖) ช่วงที่ ๔ คณะโนราขุนฯกลับมารำโนราอีกครั้ง(พ.ศ.๒๕๐๗-๒๕๑๔) ช่วงที่ ๕ การฟื้นฟูศิลปะการแสดงโนราแนวอนุรักษ์ของโนราสายขุนฯ(พ.ศ.๒๕๑๕-๒๕๓๘) ช่วงที่ ๖ โนราสายขุนฯสมัยปัจจุบัน พ.ศ.๒๕๓๘-ปัจจุบัน (พ.ศ.๒๕๕๓) ผู้วิจัยพบว่าการแสดงโนราสายขุนฯมีพัฒนาการดังนี้ พัฒนาการด้านการแสดงโนราพิธีกรรม ยังคงยึดรูปแบบเดิมจาก ช่วงที่ ๑ เนื่องจากมีความเชื่อเรื่องวิญญาณบรรพบุรุษอย่างเข้มข้น จึงส่งผลให้ขั้นตอนและองค์ประกอบการแสดงของโนราพิธีกรรมหรือโนราโรงครูยึดรูปแบบเดิมจนถึงปัจจุบัน พัฒนาการด้านการแสดงโนราบันเทิงสายขุนฯมี ๓ รูปแบบคือ ๑. การแสดงโนราบันเทิงเดินโรงหรือโรงเดียว ปรากฏอยู่ในช่วงที่ ๑-๓ และได้ตัดขั้นตอน ยกเครื่องออก และเรียกการแสดงรูปแบบนี้ว่าโนราดั้งเดิมหรือโนราโบราณ ๒. การแสดงโนราบันเทิงโรงแข่ง หรือประชันโรง ปรากฏอยู่ในช่วงที่ ๑- ๕ ๓.การแสดงโนราสมัยนิยม มี ๓ ลักษณะคือ การแสดงโนราสมัยนิยมของนางรำ ปรากฏขึ้นในช่วงที่ ๔ เลือกเอาการแสดงของนางรำบางช่วงของการแสดงฉากใดฉากหนึ่งของโนราบันเทิงมาแสดง และการแสดงโนราสมัยนิยมของนายโรง ปรากฏขึ้น ในช่วงที่ ๕ เลือกเอาการแสดงของนายโรงจากการแสดงโนราบันเทิงหรือการแสดงโนราพิธีกรรมมาแสดง ในช่วงที่ ๖ การแสดงโนราสมัยนิยมมีพัฒนาการในการนำเสนอการแสดงโนรารูปแบบใหม่เพิ่มขึ้น พัฒนาการด้านการสืบทอด ช่วงที่ ๑-๓ โนราสายขุนฯมีบทบาทอยู่ในสังคมชนบท ช่วงที่ ๔ โนราสายขุนฯเข้าสู่องค์กรการศึกษา ช่วงที่ ๕ โนราสายขุนฯมีการสืบทอดในองค์กรการศึกษาโดยผศ.สาโรช นาคะวิโรจน์ ยังมีบทบาทในการแสดงโนราโบราณ โนราพิธีกรรมลดลง ช่วงที่ ๖ อาจารย์ธรรมนิตย์ นิคมรัตน์ ได้พัฒนาโนราสายขุนฯเป็นหลักสูตรระดับอุดมศึกษาสอดคล้องกับการฝึกโนราท้องถิ่น เป็นที่ยอมรับจากองค์กรการศึกษาและปราชญ์ท้องถิ่น ส่วนบทบาทด้านโนราพิธีกรรมและโนราบันเทิงปรากฏอยู่กับนายโรงในสายขุนฯท่านอื่น ๆ ผู้วิจัยพบว่า ปัจจัยที่ส่งผลต่อพัฒนาการของการแสดงโนราสายขุนฯคือ ปัจจัยของตัวนายโรงที่มีทัศนคติต่อโนราในเรื่องผลทางด้านจิตใจมากกว่าผลทางด้านวัตถุทำให้ไม่เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนไป ส่งผลให้ได้รับโอกาสเข้ามาอยู่ในองค์กรการศึกษาของรัฐเพื่อเป็นแบบอย่างโนรา แนวอนุรักษ์ ในช่วงที่ ๕ และ ๖ ผู้มีบทบาทการสืบทอดเป็นนายโรงในองค์กรการศึกษาของรัฐมีจิตใจแน่วแน่ ในการอนุรักษ์และให้ความสำคัญกับลีลาท่ารำพื้นฐานที่ต้องเหมือนครูมากที่สุดทำให้โนราสายขุนฯมีความคมชัดในเรื่องลีลาท่ารำในปัจจุบัน ส่วนปัจจัยภายนอกที่มีอิทธิพลมากที่สุดคือ ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องกับนายโรง ที่เป็นองค์กรการศึกษาของรัฐอันมีส่วนช่วยส่งเสริมและสนับสนุนกิจกรรมต่างๆ