งานวิจัย “สถานะและบทบาทของการวิจารณ์ในการศึกษาวรรณคดีไทย” มุ่งศึกษาการใช้ระเบียบ วิธีการวิจารณ์ในการศึกษาวรรณคดีไทยในการศึกษาอย่างเป็นทางการ โดยกำหนดขอบเขตการวิจัยที่ วิทยานิพนธ์ในกลุ่มวิชาวรรณคดีไทย สาขาภาษาไทย ระดับบัณฑิตศึกษา ระหว่างปีพุทธศักราช 2520 ถึง พุทธศักราช 2550 ในภาพรวม ผลการศึกษาวิจัยวรรณคดีไทย ด้านฉันทลักษณ์ ด้านวรรณคดีแบบฉบับ และด้าน วรรณกรรมสมัยปัจจุบัน มีจุดอ่อนที่ละเลยการวิจารณ์ตัวบทประพันธ์และสิ่งที่เกี่ยวข้อง ทั้งในขั้นตอนการ ตีความและการประเมินคุณค่า วิทยานิพนธ์จำนวนมากเป็นหลักฐานของความย่อหย่อนในด้านการใช้เหตุผล และการสังเคราะห์ความรู้ความเห็น มักจัดข้อมูลจากตัวบทเข้ากับกรอบที่วางไว้ก่อน ทั้งกลุ่มที่ศึกษาบทบาท ของฉันทลักษณ์และกลุ่มที่คาดหมายการสะท้อนสังคมในวรรณคดีแบบฉบับและวรรณกรรมสมัยปัจจุบัน ถึงแม้ผู้ศึกษาแสดงความสำนึกในคุณค่าของงานสร้างสรรค์ทางวรรณศิลป์ คุณค่าที่อภิปราย ประกอบการวินิจฉัยก็มักเป็นสูตรสำเร็จที่จดจำมามากกว่าการค้นพบจากการศึกษาด้วยตนเอง ความเข้าใจ วรรณคดีของผู้ศึกษามักอยู่ในระดับผิวเผิน ขาดความเชื่อมโยงหลักการกับการปฏิบัติจริงของผู้แต่งผู้สร้างงาน ทั้งไม่ได้คำนึงถึงการเชื่อมโยงไปสู่รากฐานทางวัฒนธรรมในระดับลึก หรือการปะทะปรับปรนระหว่างความคิด ต่างวัฒนธรรม ยกเว้นงานที่ศึกษาฉันทลักษณ์ในเชิงพัฒนาการ ในวิทยานิพนธ์ที่อิงความรู้จากศาสตร์อื่น ผู้ศึกษามักละเลยการตีความและเข้าใจว่าตัวละคร สามารถวิเคราะห์ในแบบเดียวกับบุคคลในโลกความจริง ผู้ศึกษาจำนวนไม่น้อยสับสนว่าข้อมูลระดับ ข้อเท็จจริงในตัวบทเป็นทัศนะของผู้แต่ง การที่วิทยานิพนธ์ในแทบทุกมหาวิทยาลัยยึดความถูกต้องตามแบบแผนเป็นเกณฑ์การประเมิน คุณค่า น่าจะเป็นผลจากกระแสอนุรักษ์นิยมในการศึกษาไทยตั้งแต่การศึกษาพื้นฐาน ความฝังใจต่อคุณค่าโดย ปราศจากการตั้งคำถาม หรือตรวจสอบ หรือคิดโต้แย้ง เป็นที่มาของการผลิตซ้ำวิธีการศึกษา ส่วนที่มีการ เลียนแบบกัน น่าจะเป็นเพราะขาดความรู้วรรณคดีวิจารณ์ ขาดความรู้วรรณคดี และขาดทักษะการอ่าน อีก ทั้งขาดความรอบรู้ในการติดตามผลการวิจารณ์ที่เป็นประโยชน์ แม้ไม่นับการลอกผลงานซึ่งเป็นสิ่งร้ายแรง ที่สุดในข้อบกพร่องของวินัยทางวิชาการ ก็ต้องกล่าวว่าการศึกษาวรรณคดีไทยในการศึกษาอย่างเป็นทางการ อยู่ในสภาพไม่น่าพึงพอใจและสถานะและบทบาทของการวิจารณ์ในการศึกษาเช่นนี้ก็ไม่ต่างกัน จำต้องยอมรับว่าคุณภาพอันบกพร่องของวิทยานิพนธ์จำนวนเกินกว่ากึ่งหนึ่งของผลงานวิจัย ทั้งหมด ฟ้องความอ่อนแอของการเรียนการสอนในระดับบัณฑิตศึกษาในสาขาวิชาวรรณคดีไทย ที่ขยายตัว ด้านปริมาณมากกว่าคุณภาพ หนทางแก้ไขอาจจะต้องปรับฐานความคิดความเข้าใจเกี่ยวกับการวิจารณ์ตั้งแต่ ก่อนบัณฑิตศึกษา และที่สำคัญครูอาจารย์ต้องฝึกฝนให้เยาวชนสร้างวินัยทางวิชาการให้เข้มแข็งพอที่จะสู้งาน หนักในการวิเคราะห์วิจารณ์งานสร้างสรรค์อันซับซ้อน และไม่ได้สื่อความอย่างตรงไปตรงมาเสมอไป "Status and Roles of Criticism in the Study of Thai Literature" aims at investigating the methodology of criticism in the formal study of Thai literature. The defined scope of the present research covers theses on Thai literature at the graduate level during 1977 and 2007. As a whole, it is found that the major weakness of these graduate works on prosody as well as classic and contemporary literature, was the failure to examine the texts and related matters, both at the interpretative and evaluative stages. Numerous theses are evidence of inefficiency of both reasoning and synthesizing knowledge and judgement; textual data was frequently simply inserted into a predetermined framework. This is true with both those studying prosodic roles and those expecting the social reflection in the classic and contemporary literature. Although recognizing the value of literary creations, very often, in the critical discussion, the researchers dwelt on the value from traditional formulas from memory rather than attempting to discover it themselves. Their understanding tended to be superficial, devoid of connection between principles and authors' real practice, or between creative works and the cultural foundation. Conflicts and adjustment of ideas from different cultures were not paid due attention except in the developmental study of prosody. In the literary theses based on other disciplines, researchers often neglected interpretations and treated fictitious characters as people in the real world in their analysis. Quite often, factual information in literary works were confused with the writers' views. The fact that theses from almost every university held traditional correctness as evaluative criteria was probably resulted by the conservative tendency in Thai education from the general education onwards. This fostered die-hard values which were never questioned nor examined. From such uncritical attitude came reproductions of study approaches. Imitation, however, may have also come from researchers' lack of knowledge in the field of literary criticism or literature per se, as well as insufficiency of reading skill and updated knowledge of useful critiques. Even if plagiarism, the most serious among the breaches of academic discipline, were discounted, it must still be concluded that literary study in formal education was not satisfactory, and the state and roles of criticism in such area did not differ. Admittedly, the inadequate quality of more than half of the graduate theses attested to the ineffectiveness of the learning and teaching of Thai literature at the graduate level which have been growing quantitatively rather than qualitatively. To work towards a solution, basic conceptions about criticism may need to be developed before the graduate level. A crucial point is that teachers must exercise strong academic discipline over students so that they will be able to tackle the demanding task of analytical criticism of complicated creative works which do not always directly convey meanings.