วิทยานิพนธ์ (อ.ด.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2552

ศึกษาความเปรียบเกี่ยวกับน้ำในอรรถกถาชาดกในฐานะกลวิธีทางวรรณศิลป์ที่สื่อแนวคิดมรรคาสู่นิพพาน เพื่อแสดงให้เห็นความสำคัญของความเปรียบเกี่ยวกับน้ำที่มีนัยสำคัญเชื่อมโยงไปสู่สาระสำคัญ คือหนทางสู่นิพพาน ข้อมูลที่ใช้ในการศึกษาคือความเปรียบเกี่ยวกับน้ำที่ปรากฏอย่างเด่นชัด ในอรรถกถาชาดกจำนวน 256 เรื่อง จากทั้งหมด 547 เรื่อง ผลการวิจัยพบว่า ลักษณะของความเปรียบเกี่ยวกับน้ำในอรรถกถาชาดกมี 2 ประการ ได้แก่ ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำทางตรงมีทั้งสิ้น 7 กลุ่ม คือ น้ำ บ่อน้ำ สระโบกขรณี ห้วงน้ำ แม่น้ำ ทะเล และมหาสมุทร ทั้งหมดนี้แสดงความหมายของน้ำโดยตรง หมายถึงพระธรรม กิเลส และสังสารวัฏ ส่วนความเปรียบเกี่ยวกับน้ำทางอ้อมมี 2 ประการคือ การแสดงคุณสมบัติของน้ำ ได้แก่ ความเย็น ความสะอาดบริสุทธิ์ และความบริบูรณ์ และการแสดงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกับน้ำ คือ ไฟและฝน ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำทางอ้อมแสดงให้เห็นว่า กิเลสทำให้มนุษย์เป็นทุกข์ มนุษย์สามารถดับกิเลสได้โดยใช้พระธรรมซึ่งทำให้เป็นผู้สะอาดบริสุทธิ์ ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำทั้งทางตรงและทางอ้อมมีลักษณะสัมพันธ์กัน โดยแสดงความหมายที่มีนัยเชื่อมโยงกันเป็นอย่างดี ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำที่ปรากฏในอรรถกถาชาดก แสดงให้เห็นแนวทางประพฤติธรรมตามหลักบุญกิริยาวัตถุ 3 ได้แก่ การบำเพ็ญทาน การรักษาศีล และการบำเพ็ญสมาธิ การแสดงธรรมเพื่อนำไปสู่การบรรลุนิพพานในอรรถกถาชาดกมีลักษณะเช่นเดียวกับ “อนุปุพพิกถา” คือการเทศนาตามลำดับความสำคัญจากง่ายไปหายาก ได้แก่ การพรรณาทาน การพรรณนาศีล การพรรณนาสวรรค์ การพรรณนาโทษของกาม และการพรรณนาอานิสงค์การออกจากกาม อรรถกถาชาดกแสดงให้เห็นว่า ทานเป็นธรรมขั้นต้นที่นำไปสู่การรักษาศีล ซึ่งเป็นเครื่องชำระมนุษย์ให้สะอาดบริสุทธิ์ ผลของทานและศีลทำให้ชีวิตเป็นสุขและได้เสวยสวรรค์สมบัติ ทั้งยังแสดงโทษของกามและอานิสงส์การออกจากกาม เกิดปัญญาดับกิเลสอันเป็น “มรรคาสู่นิพพาน” อรรถกถาชาดกซึ่งเป็นคัมภีร์สำคัญในพุทธศาสนา ใช้ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำอย่างประณีตและโดดเด่นในฐานะกลวิธีทางวรรณศิลป์ เพื่อสื่อแนวคิดสำคัญของเรื่อง ทำให้เข้าใจแนวทางสู่พระนิพพาน โดยแสดงแนวทางประพฤติธรรมทำให้ตระหนักรู้ว่า นิพพานมีอยู่ในสังสารวัฏ มนุษย์ผู้ยังว่ายเวียนในสังสารวัฏก็อาจบรรลุนิพพานได้หากเริ่มปฏิบัติตามแนวทางเบื้องต้น สอดคล้องกับเนื้อหาของอรรถกถาชาดกซึ่งแสดงพระจริยวัตรอันงดงาม ของพระโพธิสัตว์ที่เน้นการบำเพ็ญบารมีเพื่อข้ามพ้นสังสารวัฏ และได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า การใช้ความเปรียบเกี่ยวกับน้ำในฐานะกลวิธีทางวรรณศิลป์ที่สื่อแนวคิดสำคัญในอรรถกถาชาดก จึงแสดงให้เห็นว่าอรรถกถาชาดก เป็นวรรณคดีพุทธศาสนาที่สื่อแนวคิดอุดมคติสูงสุดของพุทธศาสนา