วิทยานิพนธ์ (ศศ.ม.)--จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551

การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมา ของการรำหน้าพาทย์ รุกร้น และเสมอข้ามสมุทร ของพระราม และพระลักษมณ์ ในการแสดงโขน ในเรื่ององค์ประกอบของ การรำ วิเคราะห์นาฏยลักษณ์และความสำคัญของการรำหน้าพาทย์รุกร้น และเสมอข้ามสมุทร ของพระราม และพระลักษมณ์ ที่ปรากฏในการแสดงโขนเรื่องรามเกียรติ์ ตอนจองถนน ในรูปแบบการเรียนการสอน ตามหลักสูตรนาฏศิลป์ไทย โขนพระ ของวิทยาลัยนาฏศิลป สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ที่ได้รับการถ่ายทอดมาแต่โบราณและรูปแบบที่ใช้ในการแสดงของสำนักการสังคีต กรมศิลปากร โดยใส่ท่ารำอยู่บนราชรถ ที่ได้รับการสร้างสรรค์จากท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ผู้วิจัยได้ทำการศึกษาข้อมูลจากเอกสารทางวิชาการที่เกี่ยวข้อง สัมภาษณ์ผู้ที่เคยแสดง จากผู้ทรงคุณวุฒิทางด้านนาฏยศิลป์ไทย 2 ท่าน ได้แก่องค์ประกอบในการรำหน้าพาทย์รุกร้น และเสมอข้ามสมุทร ประกอบด้วยบทประกอบการแสดง เวทีในการแสดง เครื่องแต่งกาย และเครื่องดนตรี อาจารย์เผด็จพัฒน์ พลับกระสงค์ และอาจารย์ไพฑูรย์ เข้มแข็ง ผลการวิจัยพบว่า การรำหน้าพาทย์รุกร้น และเสมอข้ามสมุทร ของพระราม และพระลักษมณ์ ที่มีความหมายถึงการเดินทางข้ามมหาสมุทรไปยังเกาะลงกาของกองทัพพระรามและ พลวานร ตลอดจนเป็นการอวดฝีมือในการแสดงนาฏยศิลป์ไทย กระบวนท่ารำสายวิทยาลัยนาฏศิลป สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ โครงสร้างกระบวนท่ารำใช้ในการเดินทาง ติดตาม เคลื่อนที่ใกล้-ไกล ที่ใช้ในลักษณะการเดินย่ำเท้าขึ้นและลงกระบวนท่ารำบนราชรถสายสำนักการสังคีต กรมศิลปากร จัดเป็นกระบวนท่ารำที่พิเศษ ที่ผู้แสดงจะปฏิบัติ ท่ารำ โดยการใช้ลักษณะยืดยุบตัว ตลอดจนการสะดุ้งตัวขึ้นลง การเอียงศีรษะไปตามจังหวะหน้าทับของดนตรี ในพื้นที่จำกัดบนราชรถที่กำลังเคลื่อนที่ไป ในขณะที่พระรามยืนรำอยู่บนบุษบก ซึ่งจะต้องจัดช่องไฟระหว่างผู้แสดงที่เป็นพระราม และพระลักษมณ์ เพื่อให้ปฏิบัติท่ารำไม่ขัดกัน ติดกันหรือชนกัน สำหรับผู้แสดงที่เป็นพระลักษมณ์ จะต้องนั่งคุกเข่าแสดงไปตลอด กระบวนท่ารำยังมีความสัมพันธ์ในลักษณะท่าเดียวกับการรำหน้าพาทย์เชิดฉาน หน้าพาทย์กลม แม่บทใหญ่ แม่บทเล็ก เพลงช้า เพลงเร็วของโขนพระ ที่ใช้ท่าหลักของโขนพระในการรำ หน้าพาทย์