การทำงานบริหารจัดการน้ำกับงานชลประทานอยู่ด้วยกันมาตลอดเวลา เจ้าหน้าที่ชลประทานส่วนใหญ่จะทำงานทุ่มเทกับเป้าหมายที่องค์กรหรือตนเองวางไว้ ซึ่งต้องการตอบสนองความต้องการให้กับกลุ่มผู้ใช้น้ำ โดยส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรและทำนาเป็นอาชีพหลัก มีโอกาสพบปะหารือเป็นครั้งคราวเมื่อมีภารกิจต้องร่วมมืออย่างเป็นทางการ ทำให้เจ้าหน้าที่ชลประทานมีความเข้าใจไม่เพียงพอต่อการส่งเสริมให้กลุ่มผู้ใช้น้ำเกิดความเข้มแข็ง จึงเกิดความต้องการหาแนวทางที่จะรู้ว่าทางกลุ่มผู้ใช้น้ำมีวิธีการจัดการน้ำให้เหมาะสมเพื่อประกอบอาชีพของตนเองอย่างไร ซึ่งที่ผ่านมาทางชลประทานได้เสริมสร้างการมีส่วนร่วมของเกษตรกร ด้วยการจัดตั้งกลุ่มผู้ใช้น้ำพื้นฐาน กลุ่มบริหารการใช้น้ำ แต่มักพบว่าส่วนใหญ่กลุ่มผู้ใช้น้ำไม่ได้มีกิจกรรมในกลุ่มที่จริงจังและต่อเนื่อง เป็นเพียงกลุ่มผู้ใช้น้ำที่มีจากการจัดตั้ง อาจไม่ตรงกับความต้องการของกลุ่มผู้ใช้น้ำหรือไม่ได้มีโอกาสเข้ามามีส่วนร่วมอย่างแท้จริงให้ควบคู่ไปกับวิถีชีวิตการเกษตร จากบทเรียนที่ผ่านมาทำให้ทางชลประทานแสวงหาวิธีการที่จะสร้างการมีส่วนร่วมของการบริหารจัดการน้ำที่ยั่งยืน โดยกลุ่มผู้ใช้น้ำอย่างแท้จริง จนมาถึงโอกาสที่ทางสถาบันพัฒนาการชลประทาน (สพช.) ได้ร่วมมือกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) นำโครงการ“งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น” มาทดลองใช้กับโครงการชลประทานต่าง ๆ ทางโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาท่าบัว จึงได้เสนอขอนำกระบวนการ “วิจัยเพื่อท้องถิ่น” มาทดลองใช้กับกลุ่มผู้ใช้น้ำคลองส่งน้ำ ซี 95 บ้านใหม่ หมู่ที่ 6 ต.วัดขวาง อ.โพทะเล จ.พิจิตร ในเดือน ธันวาคม พ.ศ. 2548 ผลจากการกระบวนการวิจัยเกิดขึ้นอย่างเห็นได้ชัด กับกลุ่มผู้ใช้น้ำคลอง ซี 95 ในระยะเริ่มแรก นี้คือ 1. กลุ่มผู้ใช้น้ำรอบรู้ปัญหาครอบคลุมทั้ง แฉกส่งน้ำ(แฉกส่งน้ำคือพื้นที่เพาะปลูกที่รับน้ำจากท่อส่งน้ำชลประทานร่วมกัน) และ ระบบคลองส่งน้ำมากขึ้น 2. กลุ่มผู้ใช้น้ำมีความเห็นอกเห็นใจ เข้าใจเพื่อน ๆ ในกลุ่มมากขึ้น 3. กลุ่มผู้ใช้น้ำมีความถ้อยทีถ้อยอาศัยกันในการใช้น้ำและปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้น้ำไม่ให้กระทบคนอื่น หรือน้อยลง 4. กลุ่มผู้ใช้น้ำเข้ามาร่วมมือกันดำเนินการแก้ไขปัญหาทันที เมื่อได้วิธีแก้ที่สามารถดำเนินการได้เอง เช่น การลงแรงถางหญ้าในคลอง คูส่งน้ำ หรือการจ้างรถขุดมาขุดลอกคูส่ง-คูระบายน้ำ ที่ตื้นเขิน โดยการเฉลี่ยค่าใช้จ่ายตามจำนวนพื้นที่นา 5. กลุ่มผู้ใช้น้ำเริ่มมีความเข้าใจกระบวนการวิจัยและทีมวิจัยมากขึ้น จากผลของการทำงานวิจัยชลประทานเพื่อท้องถิ่น ทางทีมวิจัยฯได้ใช้เครื่องมือวิจัยที่ได้รับการถ่ายทอดจากพี่เลี้ยง สพช. และสกว. เช่น การใช้วงสุนทรีสนทนาในการเล่าประสบการณ์ชีวิตในอดีต การเลี้ยงลูกหลาน การทำมาหากิน การเดินทางไปมาหาสู่ซึ่งกันและกัน ความประทับใจในวิถีชีวิต ประเพณีการทำนา ซึ่งทำให้ทีมวิจัยชลประทานเพื่อท้องถิ่นกับชาวบ้านรู้สึกถึงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ความผูกพันของอดีตและปัจจุบัน ทางทีมวิจัยฯนำเครื่องมือที่เรียกว่า“ แผนที่ทำมือ ” มาใช้โดยไม่ต้องร่ำเรียนมาจากที่ไหน เพราะไม่มีความรู้หนังสือ จึงใช้สื่อสารด้วยรูปภาพ กลายมาเป็นแผนที่แฉกส่งน้ำ ทั้ง 9 แฉก ฝีมือชาวบ้านที่สามารถเล่าเรื่องราวต่าง ๆที่เกิดขึ้นบนพื้นแผ่นดินแผ่นนี้ ทำให้เห็นความเชื่อมโยงของสายน้ำ ผืนนา และผู้คน แทนตัวอักษรที่เกินจะบรรยายความหมายออกมาได้ ก็มีบ้างที่บางเครื่องมือทีมวิจัยยังไม่คุ้นเคย เช่น แบบสอบถาม ตอนออกแบบคำถามก็พอจะคิดว่าเข้าใจกับคำถาม พอนำไปถามจริง ๆ เจอ คำตอบหลายอย่างจากชาวบ้านเข้า นัก ชปท. (ทีมวิจัยฯ) ก็พลอยงงไปด้วยว่าถามอะไรกันแน่ แต่พอนำมาวิเคราะห์และสรุปในเวทีร่วมกัน ก็สามารถตีความและเก็บข้อมูลได้ทุกด้าน ตามแบบสอบถาม กลายเป็นฝึกฝนการวิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลไปในตัว ยังมีหลายเครื่องมือที่ทีมวิจัยฯได้นำมาใช้ได้ ตามที่เตรียมการวางแผนมาแล้วและทั้งที่ใช้อย่างไม่รู้ตัวบ้างก็มี ซึ่งในระหว่างช่วงเวลาทำงานวิจัย ได้มีการอบรมเพิ่มเติมความรู้ เช่น เดือนสิงหาคม 2550 ทางสถาบันพัฒนาการชลประทาน ได้จัดอบรมการทำเวทีชาวบ้านและวิเคราะห์ข้อมูล โดย กระบวนกร จากมูลนิธิเสมสิกขาลัย ที่ห้องประชุม อบต.วัดขวาง เดือนกันยายน 2550 ได้เดินทางศึกษาดูงานวิจัย เพื่อท้องถิ่น ที่ประสบความสำเร็จ ณ บ้านสามขา จังหวัดลำปาง และบ้านปางจำปี จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อเสริมทักษะการทำวิจัย เรียนรู้จากประสบการณ์ ปัจจัยความสำเร็จ เป็นกำลังใจในการทำงานวิจัย และรู้จักเครือข่ายชุมชนวิจัยเพื่อท้องถิ่น สำหรับผลของงานที่เกิดเป็นรูปธรรม ในชุมชนบ้านใหม่ หมู่ที่ 6 ต.วัดขวาง อ.โพทะเลจ.พิจิตร โดยการใช้ งานวิจัยชลประทานเพื่อท้องถิ่นภายใต้ชื่อโครงการ “การมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านใหม่ในการบริหารจัดการน้ำคลองส่งน้ำ ซี 95 ทั้งระบบ ต.วัดขวาง อ.โพทะเล จ.พิจิตร ระยะที่1” ณ ปัจจุบัน ดังนี้ 1. ได้ ทีมชลประทานเพื่อท้องถิ่นเป็นกลุ่มแกนนำของชุมชน ในการบริหารจัดการน้ำคลอง ซี 95 โดยพัฒนาจากกลุ่มผู้ใช้น้ำพื้นฐานเป็นกลุ่มบริหารการใช้น้ำชลประทาน 2. ได้ ชุดข้อมูลของสภาพปัญหา ของการบริการจัดการน้ำแต่ละแฉกส่งน้ำและระบบคลองส่งน้ำสายซอย ซี 95 3. ได้ แนวทางการแก้ไขปัญหาและการดำเนินการบริหารจัดการน้ำ ในการทำนาเขตคลองส่งน้ำ ซี 95 ที่มาจากชุมชนบ้านใหม่ 4. ได้ การมีส่วนร่วมอย่างแท้จริงจากชุมชน ในการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืน 5. ได้ แก้ไขปัญหาบางส่วน เช่น คูส่งน้ำ คูระบายน้ำ คลองส่งน้ำ และถนน การร่วมมือในการใช้น้ำ-ระบายน้ำ โดยกลุ่มผู้ใช้น้ำร่วมมือกัน 6. ทางทีมชลประทานเพื่อท้องถิ่น ได้ ก่อตั้งสถานที่ทำงานของกลุ่มบริการการใช้น้ำชลประทาน บริเวณปากคลองส่งน้ำ ซี 95 พร้อม โครงการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ ขึ้นและมี กองทุนชลประทาน พร้อม คณะกรรมการบริหาร ซึ่งคัดเลือกจากนักวิจัย ชลประทานเพื่อท้องถิ่น ผลงานนี้ได้เกิดขึ้นจากการทำงาน วิจัยชลประทานเพื่อท้องถิ่นระยะที่ 1 โดยระยะเวลาเริ่มเดือน ธันวาคม พ.ศ. 2548 ถึงเดือนกันยายน พ.ศ.2551 นี้ รวมระยะเวลาประมาณ 2 ปี 10 เดือน เท่านั้น การทำงานและผลงานยังคงเกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลา เพราะ กระบวนการ งานวิจัยเพื่อท้องถิ่นเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต นักวิจัยชลประทานเพื่อท้องถิ่น บ้านใหม่ (ท่าบัว) พิจิตร ดังนั้น งานวิจัยเพื่อท้องถิ่นจึงเป็นกระบวนการหนึ่งที่สามารถนำมาใช้ทำให้เกิดชุมชนเข้มแข็งและยั่งยืนได้ต่อไป