โครงการศึกษาชนิดพันธุ์พืชและการฟื้นตัวระบบนิเวศน์ป่าทาม/ป่ารอยต่อในเขตป่าชุมชนตำบลหนองแค อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ เป็นโครงการที่เกิดขึ้นต่อเนื่องหลังจากการศึกษาวิจัยองค์ความรู้การจัดการป่าชุมชนในลุ่มน้ำมูลตอนกลาง(พุฒ บุญเต็มและคณะ) พบว่าป่าทามในลุ่มน้ำมูลตอนกลางตกอยู่ในสภาวะลดลงอย่างน่าเป็นห่วง อันเนื่องมาจากการเพิ่มขึ้นของประชากรอย่างต่อเนื่อง และมีการเข้าไปใช้ประโยชน์จนทำให้ทรัพยากรป่าไม้ลดลง และเมื่อป่าไม้ลดลงได้ส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตคน การทำมาหากินมีความลำบาก ต้องอพยพย้ายถิ่นทำกิน กลุ่มที่เกี่ยวข้องจึงตระหนักถึงปัญหาและพยายามค้นหาทางออกร่วมกัน การศึกษาทำความเข้าหรือกระทั่งการจัดการป่าทามชุมชน ในช่วงที่ผ่านเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นแบบต่างคนต่างทำและทำตามที่ตนถนัด ขาดกระบวนการศึกษาให้ลึกซึ้งถึงระบบนิเวศน์ พืชพรรณ/พันธุ์สัตว์ในป่าทามตลอดจนกระบวนการในการฟื้นตัวของป่าเกิดขึ้นอย่างไร รวมไปถึงสิทธิความเป็นเจ้าของพืชพรรณธรรมชาติในฐานะสมบัติของท้องถิ่น เหล่านี้ยังขาดกระบวนการเรียนรู้เพื่อ จัดการร่วมกัน โครงการนี้จึงดำเนินการศึกษาโดยมีคำถามการวิจัยหลักสองข้อคือ 1.) ในป่าทามชุมชนและป่าชุมชน(ดงภูแดง/ดอนโจด)มีชนิดพันธุ์พืชและสัตว์อะไรบ้างและชุมชนจะจดทะเบียนเป็นทรัพยากรท้องถิ่นได้อย่างไร และ 2.)การฟื้นตัวของป่าทาม/ป่ารอนต่อ(ทาม-โคก) มีการฟื้นตัวอย่างไรและชุมชนจะใช้ความรู้ดังกล่าวฟื้นฟูป่าชุมชนได้อย่างไร และโดยที่มีวัตถุประสงค์การวิจัย คือ เพื่อศึกษาชนิดพันธุ์พืช/สัตว์ในพื้นที่ป่าชุมชนสองแห่งของตำบลหนองแค เพื่อหาแนวทางการจดทะเบียนพันธุ์พืชท้องถิ่น เพื่อศึกษาระบบนิเวศน์ในพื้นที่ป่าทามและป่ารอยต่อพร้อมทั้งการฟื้นตัวของป่าดังกล่าว และเพื่อหาแนวทางการฟื้นฟูป่าทามโดยใช้องค์ความรู้การฟื้นตัวระบบนิเวศน์ในป่าทามและป่ารอยต่อ กระบวนการวิจัยของโครงการใช้วิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ศึกษาข้อมูลร่วมกับกรรมการป่าชุมชนดงภูแดง ผู้รู้พันธุ์พืชในชุมชนและกลุ่มหมอยาสมุนไพร สำรวจชนิดพันธุ์พืช/พันธุ์สัตว์ในป่าทามตำบลหนองแค ศึกษาระบบนิเวศน์ย่อยของป่าทาม คือนิเวศน์ป่าโคก นิเวศน์ป่าทามและนิเวศน์ป่ารอยต่อระหว่างป่าโคกกับป่าทามทำความเข้าใจ ชุดดิน/สังคมพืช/สังคมของสัตว์ และทำความเข้าใจนิเวศน์โดยรวม จากนั้นสรุปผลการสำรวจนำข้อค้นพบไปเสนอต่อสภา อบต.หนองแคให้รับรองพันธุ์ในป่าทามทั้งหมดเป็นสมบัติของท้องถิ่น การร่วมกันวางแผนการพัฒนา/ฟื้นฟูป่าทามในระดับตำบล รวมทั้งการดำเนินการคัดเลือกพันธุ์ไม้ที่มีลักษณะเฉพาะถิ่นไปขอจดทะเบียนพันธุ์ไม้เฉพาะถิ่นให้เป็นสมบัติของชุมชน และได้รับการคุ้มครองสิทธิตามพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ผลจากการการดำเนินการพบว่าชนิดพันธุ์พืชในป่าทามตำบลหนองแค(กรณีศึกษาป่าดงภูแดงและป่าดอนโจดขวาง)มีจำนวนทั้งสิ้น 234 ชนิด เป็นไม้ยืนต้น ไม้พุ่ม เถาวัลย์ หญ้าและเห็ด ซึ่งจากจำนวนทั้งหมดพบว่ากว่าร้อยละ 99 เป็นพันธุ์พืชที่มีคุณสมบัติเป็นสมุนไพร และเป็นไม้ที่มีคุณค่าต่อชุมชน คือ เป็นไม้ใช้สอยที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชุมชนอีกด้วย ขณะเดียวกันพันธุ์พืชจำนวน 24 ชนิด เป็นชนิดพันธุ์ที่มีปริมาณน้อยแล้ว และมีชนิดพันธุ์ที่สูญพันธุ์ไปจากพื้นที่ทามตำบลหนองแคแล้ว จำนวน 5 ชนิด ซึ่งสาเหตุการลดจำนวนลงและสูญพันธุ์ของพันธุ์ไม้ในป่าทาม เนื่องจากสามปัจจัยหลัก ประกอบด้วย 1.)การเข้าไปใช้ประโยชน์ของชุมชนแบบต่างคนต่างใช้ไม่มีกระบวนการจัดการรักษาที่ดีร่วมกัน 2.คุณสมบัติของพืชพรรณในป่าทามเป็นที่ต้องการ ของคน(สมุนไพร)และ 3.)การสร้างเขื่อนราษีไศลและกักเก็บน้ำเป็นระยะเวลานานพืชทนน้ำไม่ได้และตายลงจึงสูญพันธุ์ ชุมชนจึงวิเคราะห์ร่วมกันและมีข้อสรุปว่าต้องมีมาตรการในการฟื้นฟูป่าให้กลับมามีความสมบูรณ์ดังเดิมอีกครั้ง โดยการสร้างความร่วมมือกันของชุมชน/องค์ชุมชน/องค์กรส่วนท้องถิ่น/และองค์กรพัฒนาเอกชนที่เกี่ยวข้องทำการฟื้นฟูป่าโดย 1.)การสร้างแนวเขตอนุรักษ์ป่าชุมชนให้ชัดเจนและมีระบบการประชาสัมพันธ์การอนุรักษ์ป่าป้องกันการบุกรุก 2.)เพาะขยายพันธุ์ไม้ที่มีจำนวนน้อย แล้วปลูกเพิ่มในนิเวศน์ที่เหมาะสม 3.)จัดตั้งเครือข่ายชุมชนจัดการป่าระดับตำบลและ 4.)คัดเลือกชนิดพันธุ์พืชที่มีลักษณะเฉพาะถิ่นไปเสนอขอจดทะเบียนพันธุ์ไม้พื้นเมืองเฉพาะถิ่น ผลจากการวิจัยนำไปสู่การปฏิบัติการรูปธรรมร่วมกัน โดย อบต.หนองแคมีมติรับรองพันธุ์พืชในป่าทามตำบลหนองแค จำนวน 234 ชนิด เป็นพันธุ์พืชท้องถิ่นของตำบล และพันธุ์เฉพาะถิ่นตำบลหนองแค จำนวน 13 ชนิด ได้รับการคัดเลือกจาก อบต.หนองแค และผู้นำชุมชนเข้าสู่กระบวนการขอจดทะเบียนพันธุ์ไม้พื้นเมืองเฉพาะถิ่น ขณะนี้อยู่ระหว่างดำเนินการ ในด้านการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนจัดการป่าระดับตำบล ปัจจุบันกรรมการป่าชุมชน/อบต.หนองแค/และทีมวิจัยได้สำรวจพื้นที่ป่าและจัดทำแผนที่ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์แล้ว จำนวน 8 ป่า ใน 5หมู่บ้าน หรือคิดเป็นพื้นที่ป่า 505 ไร่ และกระบวนการต่อไปคือร่วมกับ อบต.และชุมชนเจ้าของพื้นที่ป่าออกระเบียบการจัดการและแต่งตั้งคณะกรรมร่วมจัดการป่าต่อไป นอกจากนี้ข้อค้นพบจากการวิจัยได้ถูกนำไปเป็นฐานข้อมูลในการเรียกร้องสิทธิของชุมชนในกรณีการสร้างเขื่อนราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ เพื่อสร้างเป็นแผนฟื้นฟูทรัพยากรและวิถีชีวิตชุมชนที่ได้รับผลกระทบดังกล่าวและนำเสนอต่อที่ประชุมคณะรัฐมนตรีไปแล้วในปี พ.ศ.2553