การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ สำรวจสภาวการณ์เด็กและเยาวชนในระดับจังหวัด จากตัวบ่งชี้คัดสรร (selected indicators) พฤติกรรมเด็ก ตลอดจนกรณีศึกษาปัญหาเด็กและเยาวชนเฉพาะเรื่องในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวม 19 จังหวัด โดยการวิเคราะห์รูปแบบหรือแบบแผนของปัญหาและความเสี่ยงของเด็กและเยาวชน รวมถึงปัจจัยเสี่ยงในกลุ่มเยาวชนในพื้นที่ ตลอดจนการค้นหารูปแบบแนวทางในการช่วยเหลือให้เด็กและเยาวชนสามารถลด/เลี่ยง/ ป้องกันตนเองจากปัจจัยเสี่ยงต่างๆ ผลักดันให้เกิดความเคลื่อนไหวในระดับจังหวัด หรือระดับ อนุภูมิภาค รวมถึงการค้นหาแนวทางการส่งเสริมการมีส่วนร่วมและรูปแบบการทำงานร่วมกันที่ยั่งยืนระหว่างองค์กร หน่วยงานและบุคคลในพื้นที่รวมถึงสถาบันการศึกษา หน่วยงานราชการ องค์กรพัฒนาเอกชน และองค์กรประชาชนในการพัฒนาเด็กและเยาวชนในพื้นที่นั้นๆต่อไปและเพื่อให้ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายอันจะนำไปสู่ดำเนินยุทธศาสตร์ระดับชาติและระดับพื้นที่ด้านการพัฒนาเด็กและเยาวชนให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น การวิจัยนี้ใช้แบบบันทึกข้อมูลทุติยภูมิตามกรอบตัวบ่งชี้ 3 ด้าน รวมทั้งสิ้น 18 องค์ประกอบย่อย 51 รายการ ได้แก่ ด้านสุขภาพอนามัย ด้านการศึกษาและ ด้านปัญหาสังคม จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และข้อมูลปฐมภูมิด้วยการสำรวจแบบสำรวจพฤติกรรมเด็กและเยาวชนระดับประถมศึกษา-อุดมศึกษา จำนวน 35,826 คน ประกอบการทำกรณีศึกษาเชิงลึกรายกรณีหรือพื้นที่เกี่ยวกับพฤติกรรมเชิงบวกหรือลบของเด็กและเยาวชน ผลการวิจัยพบว่า 1. สภาวการณ์เด็กและเยาวชน สภาวะเสี่ยงด้านสุขภาพอนามัย พบว่า เด็กมัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา มีความคิดอยากทำศัลยกรรม คิดเป็นร้อยละ 19.40/29.26/27.48/ 30.82 เด็กประถม/มัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา ที่เครียดจนนอนไม่หลับหรืออาเจียน คิดเป็นร้อยละ 24.02/25.65/35.71/32.13/40.80 ดูโทรทัศน์/VDO/VCD เป็นประจำคิดเป็นร้อยละ 67.56/69.32/64.84/61.30/52.67 ใช้เวลา (นาที : วัน) 166.76/151.62/147.22/152.24/148.54 จำนวนเด็กที่พยายามฆ่าตัวตาย/ฆ่าตัวตายสำเร็จ (ต่อประชากรแสนคน) ภาพรวม(0-25 ปี) คิดเป็น 18.83/3.72 เด็กอายุ ≤ 18 ปี คิดเป็น 16.68/2.20 และเด็กอายุ 19-25 ปี คิดเป็น 23.98/6.89 จำนวนเด็กบาดเจ็บ/เสียชีวิตจากอุบัติเหตุจักรยานยนต์ (ต่อแสนประชากร) คิดเป็นร้อยละ 1,101.50/28.80 สภาวะเสี่ยงของเด็กด้านการศึกษา พบว่า อัตราของนักเรียนในระดับประถมศึกษา/มัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา ที่โดดเรียนเป็นประจำ คิดเป็นร้อยละ 1.19/0.78/1.76/ 2.21/2.09 ลอกการบ้านหรือลอกข้อสอบเพื่อน คิดเป็นร้อยละ 33.88/53.34/75.04/64.20/59.96 รู้สึกปลอดภัยมากเวลาไปโรงเรียน วิทยาลัย มหาวิทยาลัย คิดเป็นร้อยละ 38.22/21.39/25.87/ 20.64/21.24 ลาออกกลางคัน คิดเป็นร้อยละ 1.59/2.70/0.57/5.64/6.45 ย้ายโรงเรียน คิดเป็นร้อยละ 2.02/3.35/ 1.39/1.14/0.94 สภาวะเสี่ยงด้านสังคมของเด็ก พบว่า เด็กประถมศึกษา/มัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา ที่เที่ยวกับเพื่อนตอนกลางคืนเป็นประจำ คิดเป็นร้อยละ 1.33/2.16/ 3.95/5.52/6.79 ซื้อของตามห้างสรรพสินค้าเป็นประจำ คิดเป็นร้อยละ 11.68/12.92/15.23/ 11.95/16.70 เด็กมัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา คิดว่าจะมีเพศสัมพันธ์ก่อนเรียนจบ คิดเป็นร้อยละ 5.33/6.17/11.15/10.02 ยอมรับการอยู่ก่อนแต่งงาน คิดเป็นร้อยละ 24.57/37.32/51.58/ 60.55 มีเพื่อนนักเรียนที่รักเพศเดียวกัน คิดเป็นร้อยละ 41.04/52.27/32.73/37.35 และจำนวนเฉลี่ย(คน)ของเพื่อนนักเรียนที่รักเพศเดียวกัน 2.33/2.83/2.13/2.08 เด็กประถมศึกษา/มัธยมต้น/มัธยมปลาย/อาชีวะ/อุดมศึกษา ที่ปรึกษาปัญหาส่วนตัวกับเพื่อน คิดเป็นร้อยละ 15.66/22.75/33.37/ 25.75/26.25 ปรึกษาปัญหาส่วนตัวกับครูอาจารย์ คิดเป็นร้อยละ 12.97/10.49/8.73/9.98/10.29 จะกลับมาทำงานในจังหวัดที่เรียนหนังสือหลังเรียนจบแล้ว คิดเป็นร้อยละ 53.25/37.68/40.76/ 38.35/45.03 เล่นไพ่เป็นครั้งคราวถึงประจำ คิดเป็นร้อยละ 13.49/21.70/30.97/33.71/31.52 พนันบอลเป็นครั้งคราวถึงประจำ คิดเป็นร้อยละ 7.44/11.02/16.67/17.08/15.82 รับแทงเดินโพยบอลเป็นครั้งคราวถึงประจำ คิดเป็นร้อยละ 3.67/3.22/4.46/5.61/6.41 ซื้อหวยใต้ดินเป็นครั้งคราวถึงประจำ คิดเป็นร้อยละ 3.65/5.77/9.77/14.59/22.18 ซื้อล็อตเตอรี่เป็นครั้งคราวถึงประจำ คิดเป็นร้อยละ 7.93/7.95/8.25/ 13.53/21.21 พบเห็นการเสพยาเสพติดในสถานศึกษา คิดเป็นร้อยละ7.34/10.41/ 11.00/13.98/15.54 พบเห็นการพกอาวุธในสถานศึกษา คิดเป็นร้อยละ 21.79/27.52/28.50/ 26.64/23.07 ถูกขู่กรรโชกทรัพย์ในสถานศึกษา คิดเป็นร้อยละ 7.05/8.16/6.97/5.74/7.66 ถูกทำร้ายร่างกายในสถานศึกษา 21.14/17.82/19.65/ 14.36/13.77 คิดว่าประเทศเรามีการทุจริตคดโกงมาก คิดเป็นร้อยละ 43.93/52.05/69.04/60.25 /64.12 อัตราส่วนของการจดทะเบียนสมรสต่อการหย่าร้างเท่ากับ 4.16 : 1 จำนวนเด็กสตรี 19 ปีและต่ำกว่าที่มาทำคลอดต่อประชากรแสนคน ภาพรวม/10-14ปี/15-19ปี คิดเป็นร้อยละ 431.44/106.60/ 761.27 จำนวนเด็ก 18 ปี และต่ำกว่าที่ถูกล่วงละเมิดทางเพศต่อประชากรแสนคนเท่ากับ 12.04 จำนวนเด็กที่ถูกส่งเข้าสถานพินิจต่อประชากรแสนคนเท่ากับ 57.65 จำนวนเด็กที่ขอรับการบำบัดยาเสพติดต่อประชากรแสนคนเท่ากับ 191.32 จำนวนพื้นที่ดีต่อประชากรแสนคน ทั้งจังหวัด/ เฉพาะเขตเมือง เท่ากับ 102.35/76.33 จำนวนพื้นที่เสี่ยงต่อประชากรแสนคน ทั้งจังหวัด/เฉพาะเขตเมือง เท่ากับ 40.86/305.50 จำนวนร้านอินเตอร์เน็ตในเขตอำเภอเมืองต่อประชากรแสนคน 18.71 2. รูปแบบของปัญหาที่เป็นปัจจัยเสี่ยงของเด็กและเยาวชน ได้แก่ การเก็บกดจากการเรียน คบเพื่อนเสียเพื่อนพาเสี่ยง สื่อยั่วยุ การแพร่ระบาดสิ่งเสพติดและความรุนแรง การมีเพศสัมพันธ์เสรีในวัยรุ่น และ ความต้องการร่ำรวยทางลัด ปัจจัยสร้าง ได้แก่ สถาบันการศึกษา/สื่อสร้างสรรค์ สถาบันศาสนา/พื้นที่สร้างสรรค์ และความสัมพันธ์ครอบครัว/ญาติ/พี่น้อง 3. รูปแบบและแนวทางในการส่งเสริมพัฒนาเด็กและเยาวชน คือ ขจัดร้าย ขยายดี มีภูมิคุ้มกัน ได้แก่ การมีครอบครัวคุณภาพ การศึกษาคุณภาพ สื่อคุณภาพ และพื้นที่คุณภาพ 4. ผลการขับเคลื่อนข้อมูลและยุทธศาสตร์เพื่อการพัฒนาเด็ก มีดังนี้ 1) มีการพัฒนากลไกการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์เมืองน่าอยู่/ตำบลน่าอยู่สำหรับเด็ก ในพื้นที่จังหวัดมหาสารคาม ขอนแก่น ยโสธร เลย สุรินทร์ และอุบลราชธานี 2) สามารถจัดทำยุทธศาสตร์เมืองน่าอยู่/ตำบลน่าอยู่สำหรับเด็ก 3) มีการขับเคลื่อนกิจกรรมในรูปแบบถนนเด็กเดินและดำเนินการอย่างต่อเนื่องในจังหวัดมหาสารคามและอุบลราชธานี 4) มีการขับเคลื่อนกิจกรรมในรูปแบบบ้านหลังเรียนกิจกรรมหลังเรียนที่มีการเรียกชื่อต่างกันออกไป คือ บ้านหลังเรียนจังหวัดเลย บ้านหลังเรียนปู่ทวดครูสิงห์จังหวัดมหาสารคาม สวนหลังเรียน โรงเรียนบ้านโดน เขตพื้นที่การศึกษามหาสารคามเขต 2 ห้องเรียนคนหลายวัย โรงเรียนบ้านเม่นใหญ่ เขตพื้นที่การศึกษามหาสารคามเขต 1 แหล่งเรียนรู้ตามอัธยาศัยยายเฮ้า อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม ศูนย์ตุ้มโฮมลูกหลานบ้านเหล่าลิง จังหวัดร้อยเอ็ด 5) มีการร่วมจัดกิจกรรมร่วมกับสำนักงานห้องกันและปราบปรามยาเสพติด ภาค 4 เพื่อพัฒนารูปแบบและกิจกรรมที่เหมาะสมในการจัดกิจกรรมหลังเรียนแต่ละจังหวัดในพื้นที่รับผิดชอบของสำนักงานป้องกันและปราบปรามยาเสพติดทั้ง 11 จังหวัด 5. ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย จากการสังเคราะห์ข้อเสนอแนะของจังหวัดต่างๆ พบว่า ควรกำหนดยุทธศาสตร์เชิงเป้าหมาย คือ ให้มีการศึกษาคุณภาพ ครอบครัวคุณภาพ พื้นที่คุณภาพ และสื่อคุณภาพและให้มีการดำเนินงานแบบบูรณาการกับหน่วยงานต่างๆด้วยมาตรการขจัดร้าย ขยายดี มีภูมิคุ้มกัน ที่มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้นต่อไป