ปลาบึก (Pangasianodon gigas Chevey, 1931) เป็นปลาหนังน้ำจืดที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก เป็นปลาพบเฉพาะถิ่นในแม่น้ำโขงเท่านั้น เป็นที่นิยมบริโภค จึงมีการจับปลาบึกกันมาก ทำให้ปลาบึกซึ่งมีอายุขัยยาว วางไข่ปีละ 4-6 สัปดาห์ และมีแหล่งเพาะขยายพันธุ์และวางไข่จำเพาะ มีจำนวนลดลงอย่างมาก ในปี พ.ศ. 2533 ปลาบึกถูกจัดเป็นสัตว์น้ำใกล้สูญพันธุ์ (CITES Appendices I) ทั้งนี้ได้มีการเพาะขยายพันธุ์ปลาบึกในฟาร์มเลี้ยง โดยการฉีดฮอร์โมนในพ่อแม่พันธุ์ รีดไข่ (โอโอไซท์) นำมาผสมกับน้ำเชื้อ แล้วทำการฟักและอนุบาล แต่ปัญหาสำคัญ คือ ปริมาณและคุณภาพของลูกปลาที่ได้ไม่แน่นอน และในบางกรณีอาจประสบปัญหาสูญเปล่า เนื่องจากพ่อแม่ปลาบึกมีความผันแปรสูงทำให้การฉีดฮอร์โมนไม่แน่นอน ทั้งในเรื่องปริมาณฮอร์โมน ระยะเวลาที่รอ รวมถึงความไม่แน่นอนของคุณภาพโอโอไซท์ที่รีดได้ ได้ศึกษาสารดองใสที่เหมาะสมสำหรับโอโอไซท์ปลาดุกรัสเซีย โดยใช้สารดองใส 5 สูตร ได้แก่ Clearing 1 : 50 ml formaldehyde, 40 ml acetic acid, 60 ml glycerol and 9 g NaCl, Clearing 2 : 4% formaldehyde และ 1% glutaraldehyde, Clearing 3 : ethanol : formalin : glacial acetic acid = 6 : 3 : 1, Clearing 4 : 5% formalin and 4% acetic acid in Ringer’s solution (6.5g NaCl, 0.42 g KCl and 0.25 CaCl2) และ Clearing 5 : Clearing 2 in Ringer’s solution พบว่า สารดองใส Clearing 3 มีประสิทธิภาพในการคงสภาพ และสะดวกในการสังเกตระยะของโอโอไซท์ปลาจากการเคลื่อนที่ของนิวเคลียสได้ดีที่สุด และเมื่อทดสอบกับโอโอไซท์ปลาบึกและปลาสวายก็ให้ผลดีเช่นเดียวกัน ในงานวิจัยนี้ได้ศึกษาการเลี้ยงโอโอไซท์ของปลาสวายในห้องทดลอง ซึ่งปลาสวาย (Pangasianodon hypophthalmus Sauvage, 1878) เป็นปลาชนิดพันธุ์ที่ใกล้เคียงกับปลาบึกมากที่สุด จึงใช้เป็นปลาทดลองนำร่อง โดยต้องการเลี้ยงโอโอไซท์ให้ถึงระยะ metaphase II ในห้องทดลอง เพื่อนำมาผสมเทียมได้ ทำการเลี้ยงโอโอไซท์ด้วยอาหารเลี้ยง 3 ชนิด ได้แก่ Leibovitz L-15 medium, Advanced Dulbecco’s Modified Eagle Medium (Advanced DMEM/F-12) และ M-199 medium เสริมด้วยกลุ่มฮอร์โมน 4 ชนิด ได้แก่ human chorionic gonadotropins (HCG), luteinizing hormone (LH), 17β-estradiol (E2) และ 17α-20β-dihydroxy-4-pregnen-3-one (DHP) และเสริมด้วย growth factors 3 ชนิด ได้แก่ insulin (from bovine pancrease) insulin-like growth factor-I (IGF-I) และ fetal bovine serum (FBS) โดยแปรผันอุณหภูมิบ่มที่ 23, 25 และ 28 OC พบว่า ที่ 25 OC เป็นอุณหภูมิบ่มที่เหมาะสมสำหรับโอโอไซท์ปลาสวาย โดยให้อัตรารอดสูงในการใช้อาหารเลี้ยงทั้ง 3 ชนิด และ L-15 medium เป็นอาหารเลี้ยงเซลล์ที่ให้อัตรารอดของโอโอไซท์ปลาสวายสูงสุด (81+2 %) ในการเสริมฮอร์โมน LH ให้อัตรารอดของโอโอไซท์โดยรวมสูง และสามารถกระตุ้นโอโอไซท์ปลาสวายให้มีการพัฒนาจากระยะที่ 4 ไปสู่ระยะที่ 5 โดยความเข้มข้นที่เหมาะสม คือ 11 ng/ml ให้อัตรารอด 89+2 % และมีการพัฒนา 10+2 % ส่วนการเสริม growth factor insulin ช่วยให้มีการพัฒนาของโอโอไซท์ปลาสวายได้ โดยเข้มข้นที่เหมาะสม คือ 6 μM ให้อัตรารอด 57+9 % และมีการพัฒนา 18+2 % การเสริมฮอร์โมน HCG และ IGF-I ในอาหาร L-15 medium บ่มที่ 25 OC ช่วยกระตุ้นให้มีการพัฒนาของโอโอไซท์ปลาสวายได้เล็กน้อย โดยมีค่าสูงที่ HCG 10 IU/ml ให้อัตรารอด 42+10 % และมีการพัฒนา 7+1 % และ IGF-I 100 ng ให้อัตรารอด 44+10 % และมีการพัฒนา 6+1 % ส่วน estradiol DHP และ FBS ไม่มีผลต่อการพัฒนาของโอโอไซท์ปลาสวายระยะที่ 4 ได้นำผลการเลี้ยงโอโอไซท์ปลาสวายมาทดลองปรับใช้กับโอโอไซท์ปลาบึก แต่ไม่พบการพัฒนาใดๆ ในทุกชุดทดลอง และโอโอไซท์ปลาบึกเสียหมดภายใน 12 ชั่วโมง ซึ่งอาจจะเป็นไปได้ว่า โอโอไซท์ของปลาบึกมีความไวอย่างมากต่อสภาพที่ไม่เหมาะสม อาหารเลี้ยงเซลล์ที่ใช้ทั้ง 3 ชนิด อาจจะไม่เหมาะสมสำหรับโอโอไซท์ปลาบึก หรือโอโอไซท์ปลาบึกที่เก็บตัวอย่างได้มีคุณภาพต่ำ อีกทั้งแม่ปลาบึกอาจมีความเครียดสูงจากการจับและขั้นตอนการเก็บตัวอย่าง เป็นผลกระทบต่อโอโอไซท์ได้ ผลจากงานวิจัยนี้ ได้ข้อมูลสูตรอาหารเลี้ยงโอโอไซท์ปลาสวายให้เกิดการพัฒนาได้ในเบื้องต้น และพบว่าโอโอไซท์ของปลาบึกมีความไวสูงกว่าโอโอไซท์ปลาสวาย ซึ่งควรจะมีการวิจัยเพิ่มเติม เช่น การใช้อาหารเลี้ยงเซลล์ที่มีความจำเพาะสำหรับโอโอไซท์ ช่วงเวลาและลำดับการใส่ฮอร์โมนและสารเสริมต่างๆ เป็นต้น เพื่อให้เข้าใจถึงความต้องการฮอร์โมนและสารต่างๆของโอโอไซท์ปลาบึก ให้สามารถนำไปพัฒนาวิธีการผสมเทียมให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการเพาะเลี้ยงและการอนุรักษ์ปลาบึกต่อไป Mekong giacnt catfish (Pangasianodon gigas Chevey, 1931) is the biggest freshwater catfish of the world. It is endemic species only in Mekong River. Because of popular consumption and high capture, this catfish, with long lifespan, short spawning period (4-6 week a year) and specific spawning habitat, has been significantly decreased. Since 1990, Mekong giant catfish was classified as endangered species (CITES Appendices I). In farming, this catfish has been cultured and breed by hormone injection in broodstock, oocyte rolling, mixing with milt, then hatching and nursery. However the key issue is uncertain quantity and quality of offsprings, and some cases is totally lost. The broodstocks are highly variable and unpredictable effect of hormone injections from volume, interval period of injection, and uncertain quality of collected oocytes. Suitable clearing solution for fish oocyte, using African catfish oocytes, was followed with 5 formulas; i.e. Clearing 1 : 50 ml formaldehyde, 40 ml acetic acid, 60 ml glycerol and 9 g NaCl, Clearing 2 : 4% formaldehyde และ 1% glutaraldehyde, Clearing 3 : ethanol : formalin : glacial acetic acid = 6 : 3 : 1, Clearing 4 : 5% formalin and 4% acetic acid in Ringer’s solution (6.5g NaCl, 0.42 g KCl and 0.25 CaCl2) and Clearing 5 : Clearing 2 in Ringer’s solution. It was resulted that Clearing 3 showed the effective fixing agent and clearly to observe nucleus movement. The same result was observed in oocytes of Mekong giant catfish and striped catfish. Oocytes of striped catfish (Pangasianodon hypophthalmus Sauvage, 1878), the most closed species to Mekong giant catfish, were performed as pilot experiments. In vitro oocyte culture was aimed to metaphase II for artificial fertilization. Variation of media, hormones and growth factors was applied at temperature of 23, 25 และ 28 OC. Three media were Leibovitz L-15 medium, M-199 medium and Advanced Dulbecco’s Modified Eagle Medium (Advanced DMEM/F-12). Four hormones were human chorionic gonadotropins (HCG), 17β-estradiol (E2), luteinizing hormone (LH), and 17α-20β-dihydroxy-4-pregnen-3-one (DHP). Three growth factors were insulin (from bovine pancrease), insulin-like growth factor-I (IGF-I) and fetal bovine serum (FBS). It is resulted that at 25 OC was optimal incubating temperature with high survival rate in all three media. Oocyte cultured with L-15 medium showed highest survival rate of 81+2 %. For hormone supplement, LH showed overall high survival rate and stimulating to oocyte development from stage 4 to stage 5 with the appropriate concentration of 11 ng/ml giving 89+2 % survival rate and 10+2 % development rate. For supplement of growth factors, insulin showed stimulating to oocyte development, with the optimal concentration of 6 μM giving 57+9 % survival rate and 18+2 % develop-ment rate. Supplementing the hormone HCG and IGF-I in the L-15 medium and incubated at 25 OC showed a few developments of striped catfish oocytes. Their high values were HCG of 10 IU/ml with 42+10 % survival rate and 7+1 % development rate, and IGF-I of 100 ng with 44+10 % survival rate and 6+1 % development rate. For supplements of estradiol, DHP and FBS showed no effect on the development of stage 4 oocytes. The result of striped catfish oocyte culture was tried to apply to Mekong giant catfish oocyte culture. In all experiment, however, Mekong giant catfish oocytes died within 12 hours and there was no any development. It may be possible that Mekong giant catfish oocytes is highly sensitive to inappropriate culture conditions. The three types of media may be unsuitable or the oocytes may be low quality. In additionally, the female Mekong giant catfish may be stressed form capture and sampling procedures that effecting to oocytes. From the results of this research, the data of medium and formula to stimulating primary development in striped catfish oocytes was achieved, and it understood that Mekong giant catfish oocyte is more sensitive than striped catfish oocyte. In order to understanding of the needs of various hormones and chemicals in Mekong giant catfish oocytes, this should be more researches for Mekong giant catfish oocyte culture such as special medium, time and sequence to additive of hormones and other supplements, etc. It will be benefited for the efficient artificial fertilization for farming and conservation of Mekong giant catfish.