โครงการวิจัย การวิจารณ์ในฐานะพลังทางปัญญาของสังคมร่วมสมัย ภาค 2 ดำเนินการในช่วง 1 กรกฎาคม 2545 ถึง 30 มิถุนายน 2548 ด้วยการสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) โดยเป็นการวิจัยต่อเนื่องจากโครงการวิจัยภาคแรกในช่วง 3 ปีก่อนหน้านั้น ทั้งนี้โครงการฯมีวัตถุประสงค์ที่จะนำทรัพยากรการวิจารณ์มาใช้ประโยชน์ทั้งในรูปของการศึกษาในระบบและการศึกษาสำหรับประชาชน ศึกษาสภาวะการรับการวิจารณ์ พัฒนาความสามารถด้านการวิจารณ์ให้แก่ผู้สนใจ และปรับการวิจารณ์ให้เป็นกิจสาธารณะอันจะช่วยปลุกความสำนึกในพลังทางปัญญาของการวิจารณ์ในสังคมไทย จากรากฐานของโครงการภาคแรกที่ให้น้ำหนักต่อทรัพยากรการวิจารณ์ที่เป็นลายลักษณ์ด้วยการคัดสรรงานวิจารณ์ตัวอย่างที่ทรงพลังทางปัญญามาศึกษาและวิเคราะห์ไว้แล้วใน 4 สาขา คือวรรณศิลป์ ทัศนศิลป์ ศิลปะการละคร และ สังคีตศิลป์ โครงการภาค 2 เน้นวิธีการของ การวิจัยและพัฒนา โดยมุ่งขยายขอบเขตของทรัพยากรการวิจารณ์ด้วยการสร้างประสบการณ์ในรูปของการเสวนาการประชุมระดมสมอง การสัมมนาทางวิชาการ และการสัมมนาเชิงปฏิบัติการ อันเป็นการสร้างประชาคมและเครือข่ายของผู้สนใจกิจกรรมการวิจารณ์ ทั้งที่เป็นชาวไทยและชาวต่างประเทศ เนื้อหาของกิจกรรมส่วนหนึ่งเป็นงานศิลปะที่ได้รับการนำเสนออยู่แล้ว อีกส่วนหนึ่งเป็นงานต้นแบบที่คณะผู้วิจัยเชื้อเชิญให้ศิลปินสร้างขึ้นเป็นการเฉพาะในกรอบของมโนทัศน์ทางศิลปะบางประการเพื่อเป็นการกระตุ้นให้มีการแสดงออกซึ่งทัศนะวิจารณ์ การดำเนินการวิจัยในลักษณะดังกล่าวจัดได้ว่าเป็นการแสวงหาความรู้และการสร้างความรู้ในลักษณะหนึ่ง โดยที่คณะผู้วิจัยทำหน้าที่กระตุ้นให้เกิดความรู้ จัดการ วิเคราะห์ และสังเคราะห์ ตลอดจนเผยแพร่ความรู้ แม้ว่าการดำเนินงานจะเป็นไปในรูปของมุขปาฐะเสียเป็นส่วนใหญ่ แต่คณะผู้วิจัยก็สามารถสกัดเอาแก่นความรู้ออกมาในรูปของข้อสรุปรวม หลักการ มโนทัศน์ และทฤษฎี อันเป็นรากฐานของการสร้างผลงานในรูปของหนังสือด้านการวิจารณ์รวม 13 เล่ม ซึ่งส่วนหนึ่งได้จัดพิมพ์เผยแพร่ไปแล้วและอีกส่วนหนึ่งกำลังดำเนินการอยู่ นับว่าประสบการณ์ด้านการวิจารณ์ได้รับการปรับให้เป็นสมบัติสาธารณะอันน่าจะส่งผลกระทบในระยะยาวได้ คณะผู้วิจัยได้รับประโยชน์เป็นอันมากจากการดำเนินการของโครงการย่อยในด้านการวิจัยการรับการวิจารณ์ อันเป็นการดำเนินงานภาคสนามด้วยการสัมภาษณ์กลุ่มผู้รับงานวิจารณ์ในสาขาทั้งสี่ผลการวิจัยให้ความกระจ่างในด้านของภาวะการรับงานวิจารณ์ในยุคปัจจุบัน อันบ่งชี้ถึงข้อด้อยและข้อดีที่อาจมีนัยเกินเลยจากกรอบของการวิจารณ์ศิลปะและให้ภาพทั่วๆไปของสังคมร่วมสมัยได้ ปัญหาการรับการวิจารณ์ส่วนหนึ่งมาจากการที่ผู้รับจำนวนมากขาดโอกาสที่จะสัมผัสกับงานศิลปะโดยตรง จึงขาดโอกาสที่จะแสดงทัศนะวิจารณ์ไปด้วย นอกจากนั้นวัฒนธรรมการอ่านโดยทั่วไปก็ถดถอยลง แม้จะยังมีผู้รับจำนวนหนึ่งที่รักษาความสามารถในการอ่านความเรียงเชิงวิจารณ์เอาไว้ได้ ในขณะเดียวกันผู้รับที่เป็นผู้ปฏิบัติงานศิลปะส่วนใหญ่ให้ความสำคัญต่อการวิจารณ์และเรียกร้องให้นักวิจารณ์มุ่งมั่นสร้างงานวิจารณ์ต่อไปเพื่อประโยชน์ของสังคม นอกจากนี้ผลการวิจัยของโครงการวิจัยภาค 2 ยังยืนยันข้อสรุปของโครงการภาคแรกว่า ทั้งสื่อและทั้งระบบการศึกษาที่เป็นทางการไม่เอื้อต่อการพัฒนาการวิจารณ์เท่าที่ควร ข้อสรุปทั่วไปของโครงการวิจัย การวิจารณ์ในฐานะพลังทางปัญญาของสังคมร่วมสมัยภาค 2 จึงเป็นว่า แนวทางการพัฒนาการวิจารณ์ในสังคมร่วมสมัยควรใช้ทั้งรูปแบบที่เป็นมุขปาฐะและที่เป็นลายลักษณ์ และมีความจำเป็นที่จะต้องให้น้ำหนักในเรื่องของ "มหาชน" หรือ "สาธารณชน" เสียใหม่ โดยไม่เน้นจำนวนหรือปริมาณ หากแต่มุ่งสร้างประสบการณ์การวิจารณ์ที่เข้มข้นในกลุ่มผู้สนใจที่อาจเรียกได้ว่าเป็นต้นแบบของการสร้างประสบการณ์ (heuristic model) ซึ่งน่าจะนำไปขยายผลโดยกลุ่มอื่นหรือในวาระอื่นได้ การที่นักวิจารณ์ได้สัมผัสกับงานต้นแบบที่กระตุ้นปัญญาความคิดอาจเป็นเงื่อนไขที่ทำให้เกิดงานวิจารณ์ที่ดี แต่ผู้วิจารณ์อาจจะต้องมองไกลไปกว่าประสบการณ์ตรงในแต่ละครั้งและมุ่งแสวงหาความหมายและคุณค่าที่เชื่อมโยงกับประสบการณ์อันหลากหลาย เพื่อที่จะได้ข้อสรุปรวมอันสามารถสื่อความกับผู้รับในอนาคตได้ เพราะหน้าที่ของนักวิจารณ์ที่ดีก็คือการสื่อความกับอนาคตนั่นเอง