เมื่อได้ศึกษาแนวคิดของท่านอาจารย์อย่างต่อเนื่อง ผู้เขียนยิ่งเกิดความตระหนักในความยิ่งใหญ่ของแนวความคิดที่มีทั้งขอบเขตกว้างขวางครอบคลุม เพราะเป็น “การมองสังคมในองค์รวม จากสายตาผู้ถือกำเนิดในสังคม” ในขณะเดียวกัน ยังเจาะลึกในศาสตร์เฉพาะวิชาอย่างลุ่มลึก จนแต่ละเรื่องสามารถประมวลได้เป็น “ตำรา” ที่แยกต่างหากได้ตามลำพัง จากข้อเขียนของอาจารย์ เราจึงสามารถมองเห็นได้ “ทั้งป่า ทั้งต้นไม้ ทั้งลายใบไม้ และตัวหนอนที่กำลังชอนไช” ไปพร้อม ๆ กัน ในการวิเคราะห์และเสนอแนวคิดอาจารย์จะย้อนรอยศึกษาจากอดีต ประมวลสภาพปัจจุบัน และมองไปสู่อนาคต ด้วยการผสมผสานมุมมองจากนักวิชาการ นักบริหาร และประชาชน “ระดับพื้นฐาน” แนวคิดของอาจารย์จึงไม่เคยหยุดนิ่ง แต่จะมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยมีหลักการ และอุดมการณ์เป็นแกนหลัก แต่จะมีจุดเน้นที่แปรเปลี่ยนไป มีรายละเอียด และแนวปฏิบัติที่ชัดเจนยิ่งขึ้น และมีประเด็นใหม่ข้อเสนอใหม่ที่เพิ่มเติมตามลำดับ นับเป็นตัวอย่างของปรากฏการณ์การ “ผลิตซ้ำ” และ “ผลิตใหม่” ทางความคิดได้เป็นอย่างดีจากข้อเขียน และแนวคิดที่กว้างขวาง ลุ่มลึกและมีวิวัฒนาการที่ต่อเนื่องของอาจารย์ ผู้เขียนได้คัดเลือกและประมวลสาระหลักที่เกี่ยวข้องกับ เมืองไทย คนไทย ไว้ใน 3 บทหลักคือ กระบวนทัศน์ในการพัฒนา เป็นการปูพื้นฐานในเรื่องหลักการ และอุดมการณ์ที่เป็นรากแก้วของความคิด ทัศนะต่อวัฒนธรรมไทย มุ่งประมวลแนวคิดเกี่ยวกับความเป็นไทย พลวัต และทางเลือกในการพัฒนาวัฒนธรรมไทย และเมืองไทย การศึกษาเพื่อความเป็นไท สะท้อนแนวคิด ประสบการณ์ และข้อเสนอของอาจารย์ที่เกี่ยวกับคนไทยและแนวทางพัฒนาคนไทย ในบทสรุปสุดท้าย เมืองไทย คนไทยในความใฝ่ฝัน ผู้เขียนได้พยายามที่จะสรุปบทเรียนจากการศึกษาแนวคิด และวิธีคิดของอาจารย์ แม้หัวข้อเรื่องจะดูกว้างขวางครอบคลุม แต่ผู้เขียนยอมรับว่ายังไม่สามารถสะท้อนความลุ่มลึกของความคิดได้มากนัก ทั้งยังเป็นการคัดสรรอย่างไม่เป็นระบบ โดยยึดความสนใจของผู้เขียนเป็นหลัก และมีอาการของ“ความรักพี่เสียดายน้อง” อยู่ไม่น้อย อย่างไรก็ดีคงพอฉายภาพแนวคิดของอาจารย์อย่างกว้าง ๆ เพื่อให้ผู้ที่สนใจเฉพาะเรื่องได้ติดตามเจาะลึกต่อไป