การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญาชาวบ้านด้านการเกษตร ด้านสิ่งแวดล้อม ด้านการจัดการสวัสดิการและธุรกิจชุมชน ด้านการรักษาโรคและป้องกัน และเพื่อศึกษาการดำเนินกิจกรรม การนำภูมิปัญญาชาวบ้านมาใช้ในการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน ใช้วิธีการศึกษา เชิงคุณภาพ โดยมีวิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล คือ การสังเกตแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม การสัมภาษณ์แบบไม่เป็นทางการ พร้อมทั้งศึกษาจากเอกสาร ตำรา ตลอดจนงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ผู้ให้ข้อมูลที่สำคัญ คือ กลุ่มผู้นำชุมชน ตัวแทนประชาชนในพื้นที่ หน่วยงานท้องถิ่นที่เกี่ยวข้อง กลุ่มนักเรียนนักศึกษาที่มีส่วนร่วมในการเข้ามาศึกษาและเรียนรู้กับปราชญ์ในชุมชนบ้านโหล๊ะหาร จากการศึกษา พบว่า ลักษณะชุมชนบ้านโหล๊ะหาร มีลักษณะการจัดการเป็นลำดับแผนขั้นตอนโดยผู้นำชุมชน เป็นผู้ผลักดันและอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมทางสังคมและอัตลักษณ์ของชุมชนให้สืบสานดำรงอยู่ต่อไปในท้องถิ่น ชาวบ้านรู้จักการนำภูมิปัญญาด้านการเกษตรมาใช้ คือ ยึดอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก และอาศัยภูมิปัญญาพัฒนาตนเอง จากวิถีชีวิตที่ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน มีการแบ่งปันแลกเปลี่ยน จนมาถึงจำหน่ายผลผลิต เพื่อความอยู่รอด มีการใช้ระบบเศรษฐกิจดั้งเดิม ผสมผสานกับระบบเศรษฐกิจในปัจจุบันทำให้ชุมชนยืนหยัดอยู่ได้ และยังนำภูมิปัญญาด้านสิ่งแวดล้อม คือ การช่วยกันฟื้นฟู ส่งเสริม และอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติโดยการให้ความร่วมมือสร้างพันธสัญญาร่วมกันและปฏิบัติตาม ชาวบ้านเข้าใจในสภาพธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิตของเขา ทั้งค้นหากฎระเบียบ จารีตประเพณีของท้องถิ่น นำมาประยุกต์ ปรับใช้ และแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชนโดยใช้ความรัก ความร่วมมือ ความสามัคคี ความเกี่ยวพันเป็นญาติมิตรในชุมชนมาส่งเสริมเกื้อหนุน การอนุรักษ์สภาพแวดล้อมของชุมชน ภูมิปัญญาด้านการจัดการสวัสดิการและธุรกิจชุมชน พบว่า การที่ชุมชนประสบความสำเร็จในกิจกรรมต่างๆ เพราะมีการจัดสรร ดำเนินการ เกี่ยวกับสวัสดิการชุมชน เพื่อสร้างเสริมรายได้จากธุรกิจของชุมชน เอื้อเฟื้อพึ่งพาอาศัยกัน สามัคคีเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีการจำหน่ายผลผลิตทางการเกษตร และมีการนำภูมิปัญญาด้านการรักษาโรคและป้องกัน คือ การรักษาโรคจากหมอพื้นบ้าน โดยมีพื้นฐานจากความเชื่อทางวัฒนธรรมประเพณีที่สั่งสมกันมา ซึ่งในปัจจุบันความเจริญก้าวหน้าของโลกยุคโลกาภิวัตน์ มีโรคต่างๆ ทั้งที่รักษาได้และรักษาได้ยาก ดังนั้นนโยบายของหมู่บ้านจึงหันมาให้ความรู้ ถ่ายถอดประสบการณ์ด้านการป้องกันโรคแทนการรักษาโรค กระบวนการนำภูมิปัญญาชาวบ้านมาสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน พบว่า ที่โดดเด่นได้แก่ ด้านการจัดตั้งกลุ่ม ซึ่งพบว่า ชาวบ้านมีแนวคิดที่จะช่วยเหลือตนเองและคนในชุมชนโดยอาศัยความร่วมมือเป็นหลัก ก่อให้เกิดเป็นวัฒนธรรมการอยู่ร่วมมือแบบพี่น้องหรือใช้ระบบเครือญาติ เกิดความรักใคร่ สามัคคีกัน เป็นพลังสำคัญในการขับเคลื่อนแนวคิดพัฒนาอย่างยั่งยืน การร่วมกิจกรรมต่างๆ เพื่อพัฒนาชุมชน พบว่า ผู้อาวุโสของชุมชน จะมีอิทธิพลต่อการกระตุ้นให้เกิดการพัฒนา และ มีส่วนร่วมในการทำกิจกรรม การเสนอความคิดเห็นต่างๆ ชาวบ้านสามารถแสดงออก ความคิดเห็นในการพัฒนาหมู่บ้าน มีส่วนสำคัญในการส่งเสริมการมีส่วนร่วมตามระบอบประชาธิปไตย กระบวนการด้านวัฒนธรรม พบว่า วิถีชีวิตของชุมชนจะใช้ชีวิตแบบเรียบง่าย ใช้ระบบเครือญาติ มีขนบธรรมเนียมประเพณีที่มีความผูกพัน มีผู้อาวุโสที่เป็นที่ยอมรับนับถือเป็นผู้นำหลักในการส่งเสริมทางด้านวัฒนธรรม กระบวนการด้านเศรษฐกิจ พบว่า เดิมทีระบบเศรษฐกิจในชุมชน เป็นการผลิตเพื่อยังชีพ แต่เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงของระบบสิ่งแวดล้อมต่างๆ เช่น การแข่งขัน การเคลื่อนย้ายแรงงาน ระบบเศรษฐกิจ การสื่อสาร การคมนาคม ฯลฯ ทำให้ชุมชนต้องมีการปรับตัวและเตรียมรับการสภาวการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปให้ได้ ปัจจุบันชุมชนเปลี่ยนแปลงจากการผลิตเพื่อยังชีพเป็นการผลิตเพื่อขาย แต่อย่างไรก็ดี ชุมชนก็ยังมีการจัดการที่เป็นระบบ เพื่อให้เกิดความยั่งยืนและจะต้องมีการบริหารจัดการที่ถูกต้องเหมาะสม ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือจากสมาชิกในชุมชนและเครือข่ายโดยร่วมกันส่งเสริมการพัฒนา เพื่อให้เกิดการขับเคลื่อนการท่องเที่ยวภายในชุมชนให้สามารถดำเนินต่อไปได้อย่างเข้มแข็งและก่อให้เกิดรายได้กับชุมชนอย่างต่อเนื่อง