โครงการวิจัย การพัฒนาแกนนำเพื่อสร้างความเข้มแข็งให้กับกลุ่มเยาวชนและเครือข่ายในจังหวัดเชียงใหม่เป็นโครงการวิจัยที่เริ่มดำเนินการในเดือนกุมภาพันธ์ 2544 ถึงเดือนมกราคม 2545 รวมระยะเวลาในการดำเนินงานทั้งสิ้น 12 เดือน วัตถุประสงค์หลักของโครงการวิจัยนี้มี 3 ประการคือ 1) เพื่อพัฒนาแกนนำเด็กและเยาวชนในกลุ่มเป้าหมายให้เกิดความรู้ความเข้าใจด้านต่างๆ ได้แก่บทบาทของการเป็นผู้นำเยาวชน การบริหารการจัดการองค์กรการใช้ทักษะชีวิตแก้ไขปัญหา การเรียนรู้วิเคราะห์ชุมชน การจัดทำสื่อเพื่อเผยแพร่ 2) เพื่อให้แกนนำเยาวชนกลุ่มเป้าหมายนำความรู้ความสามารถที่ได้รับนำไปพัฒนากลุ่มของตนให้เกิดความเข้มแข็ง 3) เพื่อประสานความร่วมมือระหว่างกลุ่มต่างๆ ให้เกิดเครือข่ายของเด็กและเยาวชนที่เข้มแข็ง โครงการวิจัยนี้มีสมมุติฐานที่ว่า จะสามารถพัฒนากลุ่มเด็กและเยาวชนให้เกิดความเข้มแข็งขึ้นได้ภายใต้ความร่วมมือกันขององค์กรในชุมชน โดยการเสริมสร้างทักษะ กระบวนการสร้างความรู้ ความเข้าใจ ในด้านต่างๆ ให้กับแกนนำของกลุ่มก่อน หลังจากนั้นแกนนำของกลุ่มเด็กและเยาวชนจะนำความรู้ความสามารถที่มีอยู่ไปขยายผลหรือพัฒนากลุ่มของตนให้เข้มแข็งในระยะต่อไป กลุ่มเป้าหมายในการดำเนินงานอยู่ในพื้นที่ 7 ชุมชนคือ บ้านวังธาร หมู่ที่ 8 บ้านข้างน้ำ หมู่ที่ 7 บ้านใหม่ริมคลอง หมู่ที่ 9 บ้านทุ่งป่าคา หมู่ที่ 10 ต.ลวงเหนือ บ้านป่าสักน้อย – ลวงใต้ ต.เชิงดอย อ.ดอยสะเก็ด จ.เชียงใหม่ ชุมชนบ้านแพะ ต.วัดเกต อ.เมือง และชุมชนสันนาลุง ต.ท่าศาลา อ.เมือง จ.เชียงใหม่ รวมทั้งสิ้น 7 กลุ่ม สมาชิกจำนวน 150 คน ซึ่งจะมีแกนนำรวม 39 คน สรุปผลการวิจัย การดำเนินโครงการมีขั้นตอนหรือกระบวนการในการดำเนินงาน 9 ขั้นตอน คือ 1) เตรียมกลุ่มเด็กและเยาวชน 2) ประเมินจุดแข็ง จุดอ่อน กำหนดเป้าหมายวัตถุประสงค์ 3) คัดเลือกแกนนำ 4) วางแผนพัฒนาแกนนำและปรับแผน 5) อบรมการเก็บข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูลชุมชน 6) การเก็บข้อมูลการวิเคราะห์ข้อมูล 7) กิจกรรมเพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหา 8) เสริมทักษะเพิ่มเติม 9) สรุปบทเรียนวางแผนการพัฒนากลุ่ม 1) เตรียมกลุ่มเด็กและเยาวชน มีกระบวนการประสานงานกับกลุ่มเด็กและเยาวชน ผู้นำชุมชน ประชุมร่วมกันในชุมชน ให้ชุมชนเห็นความสำคัญ ในการพัฒนาแกนนำเด็กและเยวชน เพื่อให้แกนนำเกิดทักษะ ความเข้มแข็ง และนำไปสู่การพัฒนาสมาชิกกลุ่มต่อไป กลุ่มเด็กและเยาวชน ผู้นำชุมชนให้ความสนใจ เป็นสิ่งที่ดีถ้าจะเริ่มด้วยการพัฒนาแกนนำกลุ่มก่อน 2) ประเมินจุดแข็ง จุดอ่อน กำหนดเป้าหมายวัตถุประสงค์ นำสมาชิกกลุ่มเด็กและเยาวชนมาร่วมประเมิน กลุ่มจะรับทราบจุดแข็ง จุดอ่อนของตนเอง และร่วมกันกำหนดเป้าหมายวัตถุประสงค์ของกลุ่ม โดยสรุปแต่ละกลุ่มต้องการให้กลุ่มของตนเองเข้มแข็ง มีความสามัคคี สามารถแก้ไขปัญหาตนเอง ชุมชนได้ รวมทั้งการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม สิ่งที่กลุ่มำด้เรียนรู้จากขั้นตอนนี้คือการยอมรับความแตกต่างของความคิด นำมาหลอมรวมกันให้ได้เป็นเป้าหมายร่วม รวมทั้งการจะก้าวไปสู่เป้าหมายต้องมีความร่วมมือ สามัคคีจึงจะสำเร็จได้ 3) การคัดเลือกแกนนำ นำสมาชิกกลุ่มทั้งหมดเข้าร่วมประเมินหาอุปสรรคของกลุ่ม พบว่ากลุ่มแต่ละกลุ่มมีปัญหาอุปสรรคในหลายๆ ด้าน เช่นปัญหาที่เกิดจากตัวผู้นำกลุ่มเอง ปัญหาการสนับสนุนจากชุมชน ปัญหาครอบครัว ปัญหาเรื่องทุนในการดำเนินกิจกรรม ในกลุ่มจะมีการรับทราบปัญหาต่างๆ บทบาทความสำคัญของการเป็นผู้นำกลุ่ม ต้องมีการสื่อสารที่ดี การใช้วิจารณญาณ หลักเหตุผลในการตัดสินใจ การคัดเลือกแกนนำกลุ่มเป็นไปโดยสมัครใจ ได้แกนนำกลุ่มละ 5 –7 คน รวมทั้งหมด 39 คน 4) วางแผนการพัฒนาแกนนำและปรับแผน ได้มีการนำแกนนำกลุ่มมาจัดประชุมเชิงปฏิบัติงานร่วมกันเพื่อกลั่นกรองปัญหาที่แท้จริงของกลุ่ม แกนนำเยาวชนฝึกการแก้ไขปัญหา โดยใช้เหตุการณ์สมมุติ และมีการวางแผนการพัฒนาแกนนำ แกนนำแต่ละกลุ่มจะช่วยกันคิดและนำเสนอ เช่นการฝึกทักษะ การวิเคราะห์ การพูด การกล้าแสดงออก การฝึกอบรมอาชีพ การพัฒนาทักษะเพื่อต่อต้านยาเสพติด ฯลฯ เนื่องจากแผนการพัฒนาแกนนำที่ได้ในช่วงแรกยังเป็นแผนที่คิดเฉพาะแกนนำ จึงนำเอาแผนทั้งหมดมาเสนอต่อสมาชิก ให้มีการปรับแผนที่เหมาะสมอีกครั้งหนึ่ง แต่ละกลุ่มมีลักษณะคล้ายๆ กัน ไดแก่ การพัฒนาทักษะการคิด วิเคราะห์ปัญหาในชุมชน การเสริมทักษะการพูด ฟัง การกล้าแสดงออก การแลกเปลี่ยนประสบการณ์ระหว่างกลุ่มต่างๆ การส่งเสริมอาชีพ กีฬา การศึกษาปัญหายาเสพติด เอดส์ การประชุมร่วมกับคณะกรรมการชุมชน การพัฒนาแกนนำในแต่ละกลุ่มจะใช้ประเด็นต่างๆ ที่กลุ่มสนใจเป็นเนื้อหาในการขับเคลื่อน คือ กลุ่มทุ่งป่าคา ใช้ประเด็นปัญหาชุมชนโดยเฉพาะเรื่องอาชีพ บ้านแพะ ใช้ประเด็นยาเสพติด บ้านวังธาร ใช้ประเด็นปัญหาชุมชนโดยเฉพาะกลุ่มต่างๆ บ้านใหม่ริมคลอง ใช้ประเด็นเรื่องยาเสพติด บ้านข้างน้ำ ใช้ประเด็นเรื่องยาเสพติด ป่าสักน้อย – ลวงใต้ ใช้ประเด็นเรื่องยาเสพติด 5) อบรมกรเก็บข้อมูลและวิเคราะห์ข้อมูลชุมชน แกนนำเยาวชนต้องมีเครื่องมือระดับหนึ่งก่อน โดยเฉพาะเครื่องมือในการลงไปเก็บข้อมูลในชุมชน จึงได้มีการจัดฝึกอบรมให้กับแกนนำ เป็นการอบรมเชิงปฏิบัติการ แกนนำเยาวชนได้รับความรู้ความเข้าใจ เกิดทักษะ การเก็บข้อมูลด้วยวิธีการต่างๆ เช่น การสัมภาษณ์ การทำแผนที่ การนำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์ 6) การเก็บข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูล แต่ละกลุ่มจะมีการประชุมเตรียมการก่อน เพื่อกำหนดกรอบประเด็น คำถาม แบ่งบทบาทหน้าที่ความรับผิดชอบ ในการเก็บข้อมูลที่เหมือนกันและไม่เหมือนกัน เช่น การสัมภาษณ์ การใช้แบบสอบถาม การทำแผนที่ แกนนำจะเข้าใจว่าควรจะไปหาใครที่มีข้อมูล เช่นผู้ใหญ่บ้าน ประธานกลุ่มอาชีพต่างๆ การสัมภาษณ์เยาวชนผู้ปกครอง เกี่ยวกับเรื่องยาเสพติด หลังจากใช้ข้อมูลต่างๆ แล้ว แกนนำกลุ่มก็จะนำข้อมูลมาเสนอวิเคราะห์ร่วมกัน 7) การป้องกันแก้ไขปัญหา เมื่อกลุ่มเด็กและเยาวชนได้วิเคราะห์แก้ไขปัญหาแล้วก็จะจัดกิจกรรมเพื่อนำเสนอในชุมชน ได้แก่การจัดเวทีภายในชุมชน วิเคราะห์ปัญหาทางออกของปัญหายาเสพติด การจัดทำป้ายรณรงค์ต่อต้านยาเสพติด ปัญหาในชุมชนอื่นๆ เช่นการประกอบอาชีพ การนำเสนอโดยจัดเวทีจะได้รับความร่วมมือจากชุมชน เข้าร่วมคิดวิเคราะห์ เสนอทางออก เด็กและเยาวชนได้แสดงบทบาทของตนเองอย่างเต็มที่ 8) เสริมทักษะผู้นำ ได้มีการจัดค่ายเพื่อเสริมทักษะของแกนนำเพิ่มเติม เช่นเรื่องบทบาทของการเป็นผู้นำ การมีคุณสมบัติของผู้นำ – ผู้ตาม เทคนิคการทำกราฟชีวิต การรวมตัว การไว้วางใจกัน การสื่อความ การประสานงานกับกลุ่มอื่น การตัดสินใจ ผู้เข้าร่วมจะได้รับเทคนิค เครื่องมือต่างๆ เพิ่มเติมและเข้าใจบทบาทของผู้นำ การทำงานเป็นกลุ่มมากขึ้น 9) สรุปบทเรียนวางแผนพัฒนากลุ่ม แกนนำแต่ละกลุ่มได้มาร่วมสรุปประสบการณ์การทำงานร่วมกัน ได้นำเสนอข้อมูล สิ่งที่ได้รับ ปัญหาอุปสรรค รวมทั้งทิศทางการทำงานของกลุ่มต่อไป แต่ละกลุ่มได้ร่วมกันเป็นเครือข่ายอย่างหลวมๆ โดยมีแกนนำเยาวชนบ้านวังธารเป็นจุดประสาน ร่วมกันทำโครงการเพื่อเสนอแหล่งทุนในการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด กระบวนการพัฒนาแกนนำที่ใช้ระยะเวลา 1 ปี ก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในตัวเด็กและเยาวชน เข่น มีความกล้าแสดงออกมากขึ้น การได้รับความรู้ ความเข้าใจเทคนิคเพื่อการพัฒนากลุ่ม ซึ่งการมีกระบวนการพัฒนาดังกล่าว เป็นการมุ่งให้แกนนำเข้มแข็ง เพื่อไปพัฒนากลุ่มต่อไป ซึ่งโดยทั่วไปแล้ว ชุมชน หน่วยงาน องค์กรต่างๆยังไม่เล็งเห็น หรือให้ความสำคัญกับกลุ่มเยาวชนมากนัก เด็กจะมีปัญหาในฐานะผู้ดูมากกว่าผู้แสดง ชุมชนจึงควรมีแผนการพัฒนาเด็กและเยาวชนให้จริงจัง กว่าที่เป็นอยู่ ได้แก่การจัดสรรงบประมาณ เพื่อกิจกรรมสำหรับเด็ก ซึ่งถ้าเป็นไปอย่างทั่วถึง เยาวชนไทยจะเติบโตอย่างผู้มีคุณภาพ ปราศจากปัญหาต่างๆ