ปัจจุบันเป็นที่ยอมรับว่าภาวะเชื้อวัณโรคดื้อยามีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง นับเป็นปัญหาที่สำคัญที่สุดในการควบคุมและรักษาวัณโรค การดื้อยาไอโซไนอะสิด (isoniazid; INH) ซึ่งเป็นยาหลักในการรักษาผู้ป่วยวัณโรค เป็นสาเหตุสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อความสำเร็จของการรักษา นอกจากนี้จะเป็นการเพิ่มโอกาสให้เกิดการดื้อยาหลายขนาน (Multi drug resistance, MDR) และส่งผลกระทบโดยตรงต่อแผนการรักษาที่ต้องมีการปรับเปลี่ยน การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยเสี่ยงของการดื้อยา isoniazid ในผู้ป่วยวัณโรคปอดในเขตภาคเหนือของประเทศไทย ทำการเก็บรวบรวมข้อมูลจากโรงพยาบาลทั่วไป และโรงพยาบาลชุมชนที่อยู่ในความรับผิดชอบของสำนักงานป้องกันควบคุมโรค ที่ 10 เชียงใหม่ จำนวน 36 โรงพยาบาล โดยเก็บข้อมูลของผู้ป่วยวัณโรคปอดที่ได้รับยา isoniazid เพื่อรักษาวัณโรคและได้รับการทดสอบการดื้อต่อยา isoniazid ที่เข้ารับการรักษาในระหว่างปี พ.ศ. 2546–พ.ศ. 2550 จากข้อมูลผู้ป่วยที่สามารถนำเข้าสู่การวิเคราะห์การถดถอยเชิงพหุแบบมีเงื่อนไข (Conditional logistic regression) จำนวน 504 ราย เมื่อกำหนดให้ กลุ่ม case คือ ผู้ป่วยที่ดื้อต่อยา isoniazid และกลุ่มควบคุมหรือ control คือ ผู้ป่วยที่ไม่ดื้อต่อยา isoniazid ควบคุมปัจจัยกวนโดยทําการจับคู่ (matching) 1:3 ตัวแปรเพศและอายุ แบ่งเป็นกลุ่ม case 126 ราย และจับคู่ได้กลุ่ม control 378 ราย พบว่าผู้ป่วยในกลุ่ม case ร้อยละ 23 เป็นผู้ป่วยที่เกิดโรคกลับ ขณะที่ผู้ป่วยในกลุ่ม control มีเพียงร้อยละ 7.4 ที่เป็นผู้ป่วยที่เกิดโรคกลับ และในจำนวนนี้เป็นผู้ที่เคยรับการรักษาก่อนการรักษาครั้งปัจจุบัน 2 ครั้งขึ้นไป ร้อยละ 27.6 และร้อยละ 10.7 ตามลำดับ นอกจากนี้พบว่า ผู้ป่วยในกลุ่ม case ร้อยละ 15.1 เป็นผู้ได้รับเชื้อที่เป็นวัณโรคดื้อยา ขณะที่พบเพียงร้อยละ 2.6 ผู้ป่วยในกลุ่ม control โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่ ในกลุ่ม case รับการรักษาด้วยระบบยามาตรฐาน Category II, III, IV และประมาณร้อยละ 60 ของผู้ป่วยในกลุ่ม case พบการดื้อต่อยาอื่นนอกเหนือจากยา isoniazid อีกอย่างน้อยหนึ่งชนิด เช่นยา rifampicin, ethambutol หรือ streptomyci เมื่อทำการวิเคราะห์การถดถอยโลจีสติกแบบมีเงื่อนไขตัวแปรเดียว (Univariate conditional logistic regression) พบว่าปัจจัยทีมีผลต่อการดื้อยา isoniazid อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ได้แก่ 1) ชนิดของผู้ป่วย 2) การรับเชื้อที่เป็นวัณโรคดื้อยา 3) การรับเชื้อวัณโรคเทียม 4) ระบบยามาตรฐานที่ใช้ และ 5) การเกิดอาการข้างเคียงต่อยา อย่างไรก็ตามเมื่อพิจารณาตัวแปรเพื่อนำเข้าสู่การวิเคราะห์การถดถอยโลจีสติกพหุแบบมีเงื่อนไข (Multivariate conditional logistic regression) พบว่าส่วนใหญ่มีข้อมูลสูญหายเกินร้อยละ 30 จึงทำการคัดเลือกเฉพาะตัวแปรที่มีข้อมูลสูญหายไม่เกินร้อยละ 30 เข้าสู่การวิเคราะห์การถดถอยพหุแบบมีเงื่อนไข เมื่อควบคุมให้ตัวแปรอื่นคงที่ พบว่าผู้ป่วยวัณโรคปอดที่เกิดโรคกลับ มีโอกาสดื้อยา isoniazid เป็น 5.5 เท่า (95% confidence interval: 2.3-13.0) ของผู้ป่วยใหม่ ผลการศึกษาในครั้งนี้สามารถนำไปใช้เป็นข้อมูลประกอบการพิจารณาในการรักษาผู้ป่วยวัณโรคปอด เพื่อไม่ให้มีการดื้อยา isoniazid ในผู้ป่วยวัณโรคปอดเพิ่มมากขึ้น และชี้ให้เห็นว่า แพทย์และผู้ที่เกี่ยวข้องควรตระหนักถึงการที่ผู้ป่วยเป็นผู้ป่วยที่เกิดโรคกลับ และควรติดตามการตอบสนองต่อการรักษา ภาวะแทรกซ้อนจากการใช้ยาอย่างใกล้ชิด เนื่องจากลักษณะธรรมชาติของโรควัณโรค เป็นโรคที่มีความรุนแรง แต่สามารถป้องกันได้ การ คัดกรองผู้ที่เป็นโรค และให้การรักษาเริ่มแรกได้ อาจช่วยลดความรุนแรงของโรค ลดการป่วย ลดการตาย และลดการกระจายของโรคได้ The number of drug resistant tuberculosis cases has been proven to be continuously increasing in recent years. This is one of the major problems in controlling and curing the disease. Resistance to Isoniazid (INH) which is the primary drug used in tuberculosis treatment is an important factor affecting the success rate. In addition, this can lead to resistance to other kind of drugs as known as Multi Drug Resistance (MDR) condition which directly affect treatment plan in that it requires the plan to be altered. The objective of this research was to analyze the risk factor of resistance to Isoniazid in tuberculosis patient in Northern Thailand. Data was obtained from 36 hospitals in the area under supervision of The Office of Communicable Disease Prevention and Control Region 10 (CDC 10), Chiangmai, in which information of tuberculosis patients who received Isoniazid and was tested for resistance to the drug between 2003-2007 was collected. According to the data, there were 504 patients who could be included in the Conditional Logistic Regression Analysis. These patients were divided into 2 groups through Matching method (1:3) using genders and age variables to control interference. There were 126 patients who were put into a “Case” group where patients showed resistance to Isoniazid and 378 patients who were put into a “Control” group where patients showed no signs of resistance to the drug. It was found that 23 percents of patients in the case group and only 7.4 percents in the control group were relapsed patients. And, of these relapsed patients, the percentages of patients who had received treatment more than twice before were 27.6 and 10.7, respectively. Furthermore, 15.1 percents of the case group and 2.6 percents of the control group patients were infected with drug resistant tuberculosis mycobacterium. Most of the patients in case group were treated with standard drug treatment (Category II, III, and IV) and about 60 percents of them were found to be resistant to one or more type of drugs other than Isoniazid such as Rifampicin, Ethambutol and/or Streptomycin. After a Univariate Conditional Logistic Regression analysis, the following statistically significant factors contributing to the drug resistant condition were found: 1) type of patient 2) drug resistant tuberculosis mycobacterium infection 3) nontuberculoses mycobacterium infection 4) type of standard drug treatment used, and 5) drugs’ side effect. However, as we considered the variables to be included in a Multivariate Conditional Logistic Regression analysis, more than 30 percents of the data were lost. So, only the variables with no more than 30 percents lost were included in the analysis. When other variables were controlled, it was found that relapsed patient is 5.5 times more likely to be drug resistant than new patient. (95% confidence interval: 2.3-13.0) The results of this research can be used to help in the consideration of what type of treatment can be used to prevent Isoniazid drug resistance in tuberculosis patient. It also indicated that doctors and healthcare personnel should be aware of whether the patient is a relapsed or a new patient and to closely monitor patient’s reaction to the treatment in order to detect any side effect of the drug. Tuberculosis is a contagious disease which can be prevented by early detection and treatment of person who is infected because it will help decrease severity, transmission, and casualty.